Cùng cấp với THPT, trung học nghề dành cho người đã hoàn thành THCS hoặc tương đương, hứa hẹn tạo ra bước ngoặt trong tiếp cận giáo dục cho hàng triệu học sinh mỗi năm sau tốt nghiệp THCS.
Với chương trình tích hợp kiến thức cốt lõi của chương trình THPT và chuyên môn nghề, người học trung học nghề vừa hoàn thiện học vấn phổ thông, vừa hình thành năng lực nghề nghiệp và có khả năng ứng dụng kỹ thuật hiện đại vào công việc thực tế.
Mô hình này không chỉ thúc đẩy phân luồng hiệu quả sau THCS, mở rộng những hướng đi linh hoạt cho thanh thiếu niên, mà còn góp phần giảm áp lực thi vào lớp 10 công lập; đồng thời từng bước giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực kỹ thuật có chất lượng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao và đa dạng của thị trường lao động.
Kết hợp dạy văn hóa với đào tạo nghề ngay từ bậc trung học không chỉ giảm áp lực cho hệ thống giáo dục phổ thông truyền thống, mà còn tận dụng hiệu quả nguồn lực xã hội hóa, qua đó nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo, cải thiện năng suất và chất lượng lao động quốc gia. Đối với người học, trung học nghề tạo ra con đường học tập linh hoạt, học sinh được hướng nghiệp sớm, học nghề sớm, nhưng cơ hội học lên cao hơn vẫn rộng mở.
Trên thực tế, Việt Nam từng có các chương trình giáo dục tương đương cấp THPT, với tên gọi trung học kỹ thuật, phổ thông công nghiệp (thập niên 70); trung học nghề, trung học chuyên nghiệp, trung cấp chuyên nghiệp (thập niên 80 - 90)
Tuy nhiên, các chương trình này hạn chế về mục tiêu và lộ trình học tập, chương trình thiếu chuẩn hóa đầu ra và công nhận văn bằng, cơ sở vật chất, giáo viên không đáp ứng yêu cầu tích hợp văn hóa và dạy nghề… nên không hiệu quả, dần bị loại bỏ.
Muốn trung học nghề không đi vào “vết xe đổ” này, nhiều chuyên gia, nhà giáo cho rằng, điều kiện tiên quyết là phải bảo đảm tính tương đương thực chất với THPT, không chỉ trên văn bản mà trong cả cơ hội học tập và việc làm. Phải nhận thức rằng, đây không phải là “lối thoát” cho những học sinh không cạnh tranh được vào THPT công lập, mà là con đường học tập khác, bình đẳng về giá trị và tôn trọng sự đa dạng của năng lực cá nhân.
Những việc cần làm ngay để mô hình này đi vào thực tiễn cuộc sống, phát huy hiệu quả là hoàn thiện hành lang pháp lý và hệ thống chính sách liên quan; thiết kế chương trình giáo dục phù hợp; xây dựng lộ trình triển khai; rõ cách thức, nội dung tổ chức, đánh giá tốt nghiệp; cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp… Đặc biệt, nguồn lực, điều kiện triển khai (cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ…) cần được quan tâm đầu tư xứng đáng.
Trong đó, chương trình trung học nghề phải bảo đảm tính tích hợp thực chất giữa giáo dục văn hóa và đào tạo nghề, vừa đáp ứng chuẩn kiến thức phổ thông cốt lõi, vừa hình thành kỹ năng nghề nghiệp và năng lực làm việc cho người học. Việc xây dựng chương trình cần gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động, xu hướng công nghệ mới, yêu cầu chuyển đổi số, tránh nặng lý thuyết, hình thức.
Chủ trương đã rõ, vấn đề quyết định thành công của mô hình trung học nghề nằm ở tính khoa học, đồng bộ và sự nghiêm túc trong tổ chức thực hiện. Nếu được triển khai bài bản, có lộ trình rõ ràng, đi kèm với đầu tư tương xứng và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp, trung học nghề hoàn toàn có thể trở thành một trụ cột quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, qua đó từng bước nâng cao vị thế và giá trị xã hội của giáo dục nghề nghiệp.
