Đổi mới đào tạo giáo viên gắn với trí tuệ nhân tạo

Hội thảo do Thứ trưởng Lê Quân chủ trì với sự tham dự của đại diện các đơn vị thuộc Bộ, các cơ sở đào tạo giáo viên, Sở GD&ĐT, cơ sở giáo dục phổ thông, chuyên gia và nhà khoa học.

Bốn trụ cột đổi mới đào tạo giáo viên trong thời đại AI

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Lê Quân cho biết đây là một mắt xích trong chuỗi hoạt động triển khai các nhiệm vụ trọng tâm của ngành tới các cơ sở đào tạo. Khối các trường sư phạm được lựa chọn tổ chức hội thảo đầu tiên bởi đây là "máy cái" của hệ thống giáo dục.

Thứ trưởng bày tỏ mong muốn sau hội thảo, Bộ GD&ĐT và các cơ sở đào tạo sẽ có thêm sự đồng thuận, chia sẻ để cùng đồng hành triển khai các nhiệm vụ, thúc đẩy những chuyển đổi đáp ứng yêu cầu mới.

Một số định hướng lớn được Thứ trưởng nhấn mạnh; trong đó vấn đề đầu tiên là tái cấu trúc chương trình đào tạo theo hướng AI+, AIx. Theo Thứ trưởng, AI không nên được xem là một môn học riêng lẻ mà phải được tích hợp xuyên suốt toàn bộ chương trình đào tạo theo hướng liên ngành, xuyên ngành. Các trường cần thiết kế lại cấu trúc chương trình, chuẩn đầu ra và đưa công nghệ giáo dục trở thành một thành tố quan trọng, đồng thời vẫn giữ được bản sắc riêng của từng cơ sở đào tạo.

Thứ hai, đổi mới phương pháp sư phạm và phương pháp giảng dạy. AI cần được tích hợp vào nhiều môn học, góp phần tạo ra các phương thức dạy học mới. Thứ trưởng dẫn ví dụ tại một trường học, học sinh sử dụng AI để thiết kế các sản phẩm học tập môn Lịch sử.

Theo đó, mỗi nhóm 5 em sử dụng AI để thiết kế các sản phẩm về lịch sử. Nếu sản phẩm đạt khoảng 1.000 lượt xem thì được công nhận hoàn thành yêu cầu. Các em không chỉ ứng dụng công nghệ để thiết kế nội dung rồi trình bày trên lớp, mà còn phải lan tỏa sản phẩm tới bạn bè và cộng đồng. Cách làm này giúp năng lực công nghệ, năng lực truyền thông và hứng thú học tập được phát triển đồng thời.

Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh: tái cấu trúc chương trình đào tạo theo hướng AI+, AIx; đổi mới phương pháp sư phạm và phương pháp giảng dạy; nghiên cứu và phát triển; quản trị nhà trường.

Theo Thứ trưởng, sự xuất hiện của AI cũng mở đường cho mô hình phòng học thông minh với chi phí đầu tư không còn quá cao. AI có thể hỗ trợ giáo viên từ khâu thiết kế bài giảng, tạo học liệu số, video, bài kiểm tra đến theo dõi, đánh giá quá trình học tập của người học… Sách giáo khoa điện tử trong tương lai cần trở thành "gia sư AI", hỗ trợ cả người học lẫn giáo viên.

AI sẽ làm thay đổi căn bản cách tổ chức dạy học. Thay vì những tiết học truyền thống, học liệu có thể được chia thành các video ngắn, tài liệu số và hệ thống bài tập tương tác để người học chủ động lựa chọn hình thức tiếp cận. AI cũng hỗ trợ theo dõi quá trình học tập, đánh giá mức độ tham gia, chấm bài tập và hướng dẫn người học theo từng bước.

Đặc biệt, Thứ trưởng nhắc đến việc hình thành dữ liệu giáo dục. Khi mọi hoạt động dạy học được số hóa, dữ liệu sẽ được thu nhận trực tiếp từ từng lớp học để hình thành cơ sở dữ liệu giáo dục quốc gia, phục vụ phân tích quá trình học tập, nhận diện năng lực người học, hỗ trợ quản trị nhà trường và hoạch định chính sách.

Khi các trường sư phạm triển khai được những mô hình như vậy, sinh viên ra trường mới có đủ năng lực để tiếp tục triển khai trong các nhà trường phổ thông. Xa hơn nữa, điều đó còn tạo nền tảng cho tư duy đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và nhiều năng lực mới. Tuy nhiên, dù công nghệ phát triển đến đâu thì cốt lõi vẫn là con người. Sinh viên sư phạm cần được bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, tinh thần yêu nước, các giá trị văn hóa và truyền thống. Mọi yếu tố đều phải được triển khai một cách đồng bộ.

Hội thảo tổ chức tại Trường ĐH Sư phạm Hà Nội.

Trụ cột thứ ba là nghiên cứu và phát triển. Thứ trưởng mong muốn các trường sư phạm, trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia và định hướng xây dựng đại học tinh hoa, trường đại học xuất sắc, sẽ hình thành các trung tâm xuất sắc về trí tuệ nhân tạo trong giáo dục. Theo ông, các nghiên cứu về AI cần được triển khai ngay trong môi trường nhà trường để có thể thử nghiệm, hoàn thiện và nhân rộng.

Bên cạnh ba trụ cột đã nêu, một nội dung rất quan trọng cũng được Thứ trưởng nhấn mạnh là quản trị nhà trường. Với mô hình trường học thông minh và hạ tầng số đồng bộ, quản trị nhà trường sẽ thay đổi căn bản. Đây cũng là vấn đề các trường sư phạm cần đặc biệt quan tâm trong thời gian tới.

Lưu ý các trường cần đặc biệt quan tâm nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên, Thứ trưởng Lê Quân đề nghị các trường sư phạm sớm xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của từng cơ sở đào tạo. Vụ Giáo dục Đại học sẽ phối hợp, hướng dẫn các trường xây dựng đề xuất để Bộ GD&ĐT lựa chọn những nhiệm vụ trọng tâm, đồng hành trong quá trình triển khai.

TS. Nguyễn Thị Thu Thủy, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) phát biểu.

Cần bắt đầu từ chuẩn chương trình, chuẩn đầu ra, năng lực nghề nghiệp của người thầy

Trình bày báo cáo đề dẫn - cũng là báo cáo trung tâm của hội thảo với chủ đề "Đào tạo giáo viên gắn với trí tuệ nhân tạo: từ chuẩn chương trình, chuẩn đầu ra đến thực hành sư phạm", TS. Nguyễn Thị Thu Thủy, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) nhấn mạnh chuỗi triển khai đồng bộ từ Khung trình độ quốc gia đến chuẩn chương trình đào tạo giáo viên, chuẩn đầu ra, ma trận năng lực - học phần - đánh giá, thực hành, thực tập sư phạm và hồ sơ minh chứng.

Theo định hướng được đề xuất, chuẩn chương trình cần xác định những kết quả và điều kiện tối thiểu, nhưng không trở thành một chương trình mẫu chi tiết và không gắn với một thương hiệu hoặc nền tảng công nghệ. Năng lực AI phải được xem là một thành phần của năng lực nghề nghiệp giáo viên, gắn với kiến thức chuyên môn, năng lực sư phạm, đạo đức, dữ liệu, kiểm tra - đánh giá và trách nhiệm giải trình.

Chuẩn đầu ra chung được thảo luận theo hướng người tốt nghiệp có khả năng lựa chọn, sử dụng, kiểm chứng và tích hợp công nghệ số, trong đó có AI, vào hoạt động dạy học, giáo dục và kiểm tra, đánh giá phù hợp với mục tiêu, đặc điểm môn học và người học; bảo đảm an toàn dữ liệu, đạo đức, liêm chính học thuật và trách nhiệm nghề nghiệp; đồng thời hướng dẫn người học sử dụng AI an toàn, có phê phán và có trách nhiệm.

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam phát biểu.

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, cho rằng trong bối cảnh AI tác động ngày càng mạnh mẽ đến giáo dục, phát triển năng lực AI cho nhà giáo là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao khả năng thích ứng và đổi mới nghề nghiệp.

Năng lực AI cần được nhìn nhận như một thành phần của năng lực số và năng lực nghề nghiệp giáo viên, tập trung vào khả năng sử dụng AI hiệu quả, an toàn, sáng tạo và có trách nhiệm trong các hoạt động giáo dục.

Trên cơ sở đó, cấu trúc năng lực AI được đề xuất gồm 4 miền: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, sư phạm AI và AI cho phát triển chuyên môn, với các mức độ phát triển tương ứng với quá trình trưởng thành nghề nghiệp của giáo viên.

Việc tích hợp năng lực AI vào chuẩn đầu ra chương trình đào tạo sư phạm cần được thực hiện theo hướng mở rộng các năng lực hiện có, ưu tiên các lĩnh vực có mức độ tương thích cao như năng lực sư phạm, công nghệ giáo dục, đánh giá người học và phát triển chuyên môn.

Các đề xuất này là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện mô hình phát triển năng lực AI cho đội ngũ nhà giáo trong hệ thống giáo dục Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Thu Thủy – Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế (Bộ GD&ĐT) phát biểu.

Tham chiếu quốc tế để xây dựng khung năng lực AI cho giáo viên Việt Nam

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Nguyễn Thu Thủy – Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế (Bộ GD&ĐT) cho rằng, Khung năng lực AI dành cho giáo viên do UNESCO công bố năm 2024 là tài liệu tham chiếu quốc tế toàn diện nhất hiện nay.

Khung xác định 15 năng lực thuộc 5 phương diện: tư duy lấy con người làm trung tâm; đạo đức AI; nền tảng và ứng dụng AI; sư phạm với AI; và AI phục vụ phát triển nghề nghiệp. Mỗi phương diện được phát triển theo 3 mức độ: tiếp nhận, đào sâu và sáng tạo.

Theo PGS.TS Nguyễn Thu Thủy, giá trị lớn nhất của khung không nằm ở số lượng năng lực, mà ở cách UNESCO đặt năng lực kỹ thuật dưới sự chi phối của quyền con người, quyền tự chủ nghề nghiệp của giáo viên, tính bền vững và trách nhiệm xã hội. Giáo viên không chỉ được coi là người dùng công cụ, mà còn là người đánh giá, đồng thiết kế và tham gia định hình cách AI được sử dụng trong giáo dục.

Đối với Việt Nam, đây là nền tảng phù hợp để đối sánh, nhưng không nên sao chép nguyên dạng. Khung quốc gia cần chuyển các mô tả tổng quát thành biểu hiện nghề nghiệp có thể quan sát được, phân hóa theo cấp học, môn học, vai trò và điều kiện hạ tầng.

Trên cơ sở phân tích số liệu quốc tế, đối sánh Khung năng lực AI dành cho giáo viên của UNESCO và kinh nghiệm chính sách của OECD, Australia, Anh, Liên minh châu Âu và một số hệ thống giáo dục châu Á gồm Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản và Hồng Kông (Trung Quốc), PGS.TS Nguyễn Thu Thủy chỉ ra 5 khoảng trống chính sách của Việt Nam: khoảng trống về khái niệm; khoảng trống trong các chuẩn; khoảng trống trong chương trình đào tạo, bồi dưỡng; khoảng trống về đội ngũ thực hiện; và khoảng trống về dữ liệu, bằng chứng.

Từ đó, đề xuất xây dựng Khung năng lực AI nghề nghiệp của nhà giáo Việt Nam theo hướng lấy con người và phán đoán sư phạm làm trung tâm; triển khai thí điểm có kiểm soát trước khi thể chế hóa; tích hợp năng lực AI xuyên suốt từ đào tạo ban đầu đến phát triển nghề nghiệp liên tục; đồng thời thiết lập yêu cầu tối thiểu đối với dữ liệu, an toàn, minh bạch và trách nhiệm của các sản phẩm AI sử dụng trong giáo dục.

Phát biểu bế mạc hội thảo, Thứ trưởng Lê Quân đánh giá cao các trường sư phạm và các cơ sở đào tạo trong khối đã chủ động, tích cực triển khai nhiều hoạt động ứng dụng AI, bước đầu tạo ra nhiều kết quả và sản phẩm.

Thứ trưởng nhấn mạnh, việc đưa AI vào nhà trường không chỉ dừng ở ứng dụng công nghệ trong dạy học mà quan trọng hơn là xây dựng môi trường để giảng viên, sinh viên phát huy năng lực cùng các công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo. Các trường sư phạm không chỉ có sứ mệnh đào tạo giáo viên mà còn phải trở thành môi trường thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Ông kỳ vọng các trường sư phạm sẽ nắm bắt cơ hội này để tạo bước chuyển mạnh mẽ.