Không chỉ dừng lại ở một nghi lễ nông nghiệp thuần túy, "hội xuống đồng" còn là sợi dây tâm linh thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, là nơi lưu giữ "hồn cốt" của nền văn minh lúa nước giữa nhịp sống hiện đại.
Tháng Giêng, khi thanh âm của tiếng đàn tính, điệu hát then còn vang vọng khắp bản làng, cũng là lúc lễ hội Lồng Tồng khai mạc. Đây là lễ hội truyền thống lớn nhất, có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc thiểu số xứ Lạng.
Tại các khu ruộng lớn hay mái đình cổ kính, phần lễ diễn ra trang trọng dưới sự điều hành của các bậc cao niên hoặc thầy Pú mo uy tín. Mâm lễ vật mộc mạc nhưng gói gọn tinh hoa đất trời: xôi ngũ sắc rực rỡ như ngũ hành, con gà luộc vàng ươm, chén rượu nồng đượm hương nếp cái... Tất cả là tấm lòng thành kính dâng lên thần Thổ địa, thần Thành hoàng và thần Nông, báo công về một mùa vụ đã qua và gửi gắm ước vọng về một năm mới "mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, nhà nhà no ấm".
Bà Hoàng Thị Ngân, Phó Trưởng Phòng Văn hóa và Xã hội xã Bình Gia, chia sẻ đầy tự hào: “Lễ hội không chỉ là dịp bảo tồn bản sắc, mà còn là đòn bẩy gắn kết tinh thần lao động. Hiện nay, chúng tôi lồng ghép giới thiệu sản phẩm OCOP vào Lễ hội, tạo nên sự kết nối hài hòa giữa giá trị di sản và phát triển kinh tế nông thôn mới”.
Nếu phần lễ là lời khấn nguyện với đất trời thì nghi thức xuống đồng thực hiện đường cày đầu tiên chính là "linh hồn" của hội. Trên thửa ruộng màu mỡ đã chọn sẵn, những luống đất lật lên đều tăm tắp dưới bàn tay của người đại diện bản làng, đánh dấu sự bắt đầu của một chu kỳ sinh trưởng mới.
Đối với những người nông dân như ông Hoàng Văn Trần (thôn Ngọc Quyến, xã Bình Gia), đường cày ấy mang sức mạnh niềm tin mãnh liệt: “Nhìn đường cày đầu tiên, mình thấy yên cái bụng, thấy có động lực để bắt tay ngay vào vụ mới. Đi hội về là phải chăm ruộng, chăm nương ngay, không thể trễ nải".
Sự chuyển động của những đường cày không chỉ là nghi thức; đó là một "mệnh lệnh" từ truyền thống, nhắc nhở mỗi người rằng tết đã qua và mùa của lao động đã bắt đầu. Nó tạo nên một nhịp sống bền bỉ, chuyển mình mềm mại nhưng đầy quyết tâm của vùng nông thôn miền núi.
Giữa bối cảnh đô thị hóa và xu hướng lao động trẻ rời quê hương, lễ hội Lồng Tồng đóng vai trò như một "mỏ neo" văn hóa. Những thanh niên trở về dự hội không chỉ để chơi trò tung còn, kéo co hay nghe hát Sli, Lượn, mà để hiểu hơn về nguồn cội, về triết lý nhân sinh của cha ông: Muốn ấm no phải yêu đất, giữ rừng và đoàn kết.
Nông nghiệp hiện đại đang chuyển mình với công nghệ số và thích ứng biến đổi khí hậu, nhưng nền tảng tinh thần vẫn cần được bồi đắp. Lồng Tồng chính là lời nhắc nhở không lời: Đất đai phải được trân trọng, nguồn nước phải được giữ gìn và rừng đầu nguồn phải được bảo vệ để mạch ngầm sự sống mãi chảy trôi.
Ông Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa tỉnh Lạng Sơn, nhận định sâu sắc: “Giá trị của Lồng Tồng nằm ở chiều sâu văn minh nông nghiệp, nơi con người sống hài hòa với thiên nhiên. Giữ được nghi thức này là giữ được 'hồn cốt' của làng bản, tạo nội lực để người dân gắn bó với đất đai, phát triển kinh tế bền vững".
Rời lễ hội Lồng Tồng, hương rượu nồng và tiếng cười giòn giã vẫn vương vấn. Những đường cày không chỉ xới lên đất đai màu mỡ mà còn “xới” lên niềm tin, khát vọng về một cuộc sống đủ đầy. Lễ hội ấy, chính là mạch ngầm văn hoá chảy mãi, giữ cho tâm hồn người dân xứ Lạng luôn xanh tươi như những cánh đồng sau mưa xuân.
