'Rác văn hóa' từ những lệch chuẩn nghệ thuật

Báo động hiện tượng “rác hóa” nghệ thuật

Khi danh tiếng được mua bằng chiêu trò, còn nghệ thuật bị biến thành công cụ câu view, thì “rác văn hóa” không chỉ làm ô nhiễm đời sống tinh thần, mà còn thách thức năng lực quản lý văn hóa trong kỷ nguyên số.

Vụ việc ca sĩ Jack chính là giọt nước tràn ly, đòi hỏi cơ quan văn hóa phải nghiêm khắc và xử lý triệt để tận gốc.

Trước đó, vào tối 16/10, tại một chương trình âm nhạc ở Hà Nội, ca sĩ Jack bất ngờ thể hiện một bài hát chưa được cơ quan có thẩm quyền cấp phép.

Dù ban tổ chức khẳng định, đây chỉ là “phần trình diễn ngẫu hứng”, nhưng sự thật cho thấy màn biểu diễn này nằm trong kịch bản được chuẩn bị từ trước.

Không chỉ vậy, phần lời ca khúc có nhiều ngôn từ bị cho là phản cảm, đi ngược thuần phong mỹ tục.

Đại diện Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ VH,TT&DL) xác nhận, đã kiểm tra kỹ lưỡng và xác định Jack thực sự đã hát “Lào gì cũng tôn” chứ không phải “Lào gì cũng tôi” như giải thích theo cách chống chế từ phía ca sĩ này.

Vụ việc của Jack không chỉ dừng lại ở lỗi hành chính mà phản ánh thực tế nghệ sĩ cố tình vượt rào để tạo hiệu ứng truyền thông, bất chấp pháp luật. Từ việc phát hành sản phẩm “chui”, biểu diễn không phép đến cách thách thức dư luận, tất cả đều cho thấy sự xem thường công chúng và nghề nghiệp.

Không chỉ Jack, thời gian gần đây, thị trường âm nhạc Việt chứng kiến làn sóng ca khúc dung tục, rẻ tiền tràn ngập. Nhiều người sáng tác cố tình chèn lời lẽ tục tĩu, nhị nghĩa, hình ảnh khiêu khích để thu hút lượt xem, thậm chí sử dụng yếu tố sex như một gia vị bắt buộc.

Hàng loạt ca sĩ, rapper bị điểm tên như: GDucky với “Miền mộng mị”; CLME của Hoàng Tôn - Andree - Tinle; Andree với “Kẹo”, Bình Gold với “Em iu”; Pháo với “Sự nghiệp chướng”; “Trình” của Hieuthuhai… Các sản phẩm âm nhạc này bị liệt vào “danh sách đen” bởi ca từ vô nghĩa, cẩu thả, phản cảm, thô tục.

Đáng nói, không ít người trong số đó là những cái tên từng nổi tiếng nhờ nền tảng mạng, như ca sĩ trẻ tự phát hành MV trên YouTube, rapper sử dụng ngôn ngữ đường phố phản cảm, hay các “hot TikToker” chuyển hướng sang làm nhạc. Theo Hội Âm nhạc TPHCM, nhiều ca khúc gần đây không đạt chuẩn nghệ thuật tối thiểu, cả về ca từ lẫn thông điệp.

Bên cạnh đó là hàng loạt trường hợp nghệ sĩ bị nhắc nhở hoặc xử phạt vì hành vi biểu diễn phản cảm, một số nhóm dance cover ăn mặc hở hang, mô phỏng động tác khiêu khích trên sân khấu.

Những hành động này, theo Cục Nghệ thuật Biểu diễn thì không chỉ vi phạm quy định về biểu diễn, mà còn làm tổn hại hình ảnh nghệ sĩ Việt Nam trong mắt công chúng quốc tế.

Một số ca khúc của Jack, Hieuthuhai, Pháo, BRay... bị nhắc tên vì có ca từ lệch chuẩn.

“Rác văn hóa” được nuôi dưỡng từ lượt xem

Bên cạnh sản phẩm nghệ thuật, nhiều nghệ sĩ còn tạo sóng bằng phát ngôn phiến diện trên mạng xã hội. Không ít người nổi tiếng tự cho mình quyền phán xét các vấn đề xã hội, dùng lời lẽ miệt thị hoặc xuyên tạc. Một số trường hợp còn bình luận sai lệch về tác phẩm kinh điển, xúc phạm giới sáng tác, gây bức xúc dư luận.

Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM đã phải ra văn bản chấn chỉnh, yêu cầu nghệ sĩ công lập “phát ngôn đúng mực, thể hiện trách nhiệm công dân, tránh gây tổn hại đến uy tín nghề nghiệp”.

Trước làn sóng “rác văn hóa”, Bộ VH,TT&DL liên tiếp có chỉ đạo mạnh tay, yêu cầu các địa phương tăng cường kiểm tra các chương trình biểu diễn, quảng bá âm nhạc trực tuyến, xử lý nghiêm vi phạm về nội dung, ca từ, trang phục. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung quy định về trách nhiệm liên đới của đơn vị tổ chức, để tránh tình trạng “đổ lỗi vòng quanh” mỗi khi xảy ra sự cố.

Không chỉ dừng ở biểu diễn, cơ quan quản lý còn hướng tới không gian mạng - nơi các video, livestream, phát ngôn nghệ sĩ lan truyền. Dự thảo “Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên không gian mạng” đưa ra các quy định cụ thể: Cấm chia sẻ nội dung phản cảm, dung tục; cấm phát ngôn xúc phạm, bôi nhọ cá nhân, tổ chức…

Theo nhạc sĩ Nguyễn Đức Trung, người viết nhạc phải viết bằng trái tim, chứ không thể viết bằng toan tính. Khi sáng tác vì tiền hay danh tiếng, họ đã rời xa âm nhạc. Điều này đồng nghĩa khi nghệ sĩ coi khán giả là “công cụ kiếm tương tác”, họ đánh mất vai trò dẫn dắt văn hóa và tự biến mình thành sản phẩm giải trí rẻ tiền.

Theo Hội Âm nhạc TPHCM, không ít ca khúc hiện nay thiếu hoàn toàn định hướng tư tưởng, ca từ vô nghĩa hoặc gợi dục, khiến giới trẻ hình thành lối sống lệch chuẩn. Sự tha hóa này bắt nguồn từ việc chạy theo thị hiếu tạm thời và thiếu cơ chế kiểm duyệt trên các nền tảng số. Nếu trước đây, nghệ sĩ là người truyền cảm hứng, thì nay họ đang dạy khán giả cách nổi tiếng bằng mọi giá.

Điều nguy hiểm là, công chúng trẻ lại xem đó như chuẩn mực thành công. “Rác văn hóa” chỉ tồn tại khi có người tiêu thụ, và trên mạng xã hội, những ca khúc nhảm nhí, video dung tục dễ dàng đạt hàng triệu lượt xem, trong khi các sản phẩm nghệ thuật nghiêm túc lại bị chìm lấp.

Trách nhiệm của công chúng, vì thế không chỉ là biết tẩy chay, mà còn phải biết lựa chọn và lên tiếng. Việc chia sẻ một sản phẩm nghệ thuật phản cảm, dù để phê phán nhưng vẫn vô tình giúp nó lan rộng. Muốn dọn “rác văn hóa”, cần bắt đầu từ việc ngừng nuôi dưỡng cái xấu từ những lượt xem.

Vụ việc như ca sĩ Jack hay những MV dung tục, những phát ngôn lệch chuẩn… không chỉ là scandal nhất thời. Đó là dấu hiệu báo động cho sự xuống cấp giá trị nghệ thuật trong một bộ phận người làm nghề. Câu hỏi không còn là ai sai, mà là chúng ta sẽ đi về đâu khi cái xấu được bàn tán nhiều hơn cái đẹp?