Cận cảnh Bảo vật quốc gia Bàn thờ Phật bằng đá chùa Hương Trai

(CLO) Bàn thờ Phật chùa Hương Trai là hiện vật bằng đá cổ quý hiếm, có niên đại từ thời Trần, còn được lưu giữ đến ngày nay.

Tối nay 17/4/2026, xã Dương Hòa (TP Hà Nội) tổ chức Lễ công bố Quyết định công nhận và đón Bằng công nhận Bảo vật Quốc gia hai bàn thờ Phật bằng đá tại chùa Hương Trai và chùa Đại Bi.

Trước đó, ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định công nhận bàn thờ Phật bằng đá (hay bệ đá hoa sen chùa Hương Trai và chùa Đại Bi) là Bảo vật quốc gia.



Theo các tư liệu lịch sử, chùa Hương Trai được khởi dựng từ thời Trần. Trải qua thời gian và các đợt trùng tu, tôn tạo, diện mạo kiến trúc chùa Hương Trai hiện nay đã có nhiều thay đổi, nhưng vẫn bảo tồn được những dấu tích kiến trúc và các mảng chạm khắc có niên đại sớm.



Điển hình là 2 bộ vì giá chiêng thế kỷ XVI (thời Mạc) còn khá hoàn chỉnh tại tòa Thượng điện của chùa. Đặc biệt bàn thờ Phật (bàn Phật thạch tòa) có niên đại sớm, gắn với lịch sử hình thành, xây dựng chùa.



Trong tổng thể mặt bằng Phật điện chùa Hương Trai hiện nay, Bảo vật bàn thờ Phật chùa Hương Trai nằm ở vị trí gian trong cùng của tòa Thượng điện, sát tường hậu của di tích.

Bàn thờ có bố cục hình hộp chữ nhật, về cấu trúc và chạm khắc gồm phần trên cùng là phần đài sen (tựa như bông hoa sen nở mãn khai), phần thân ở giữa thót lại, phía dưới đế giật cấp mở rộng ra.



Theo hồ sơ của Cục Di sản Văn hóa, trong số các bàn thờ Phật bằng đá ở thời Trần đã được ghi nhận từ trước đến nay, bàn thờ tại chùa Hương Trai được đánh giá là có kích thước lớn nhất.

Chiều dài đế bệ đo được đạt mức 3,98 m, chiều rộng mặt bệ ghi nhận thực tế là 1,32 m (bàn thờ đá chùa Đại Bi chỉ có kích thước dài 2,61 m, rộng 1,17 m; bàn thờ Phật chùa Ngọc Đình dài 2,76 m, rộng 1,35 m).



Bàn thờ Phật bằng đá chùa Hương Trai mang phong cách nghệ thuật thời Trần với niên đại khoảng những năm 1370, là một trong những di vật quý hiếm của Việt Nam.

Hiện vật đến nay còn nguyên dáng, song cánh sen góc phải của đài sen bị vỡ mất mảnh, một số phiến đá nứt ngang, tầng đế cuối cùng bị che lấp một phần do quá trình tu bổ, nâng cốt nền tòa Thượng điện.



Về kỹ thuật tạo tác, bàn thờ có kết cấu nhiều tầng, được lắp ghép từ các phiến đá xếp so le theo mạch hình chữ Công. Những phiến đá được liên kết bằng mộng thắt đuôi cá, tạo thành kết cấu uy nghi, vững chãi.

Bề mặt bàn thờ được mài nhám, tạo tác hơi võng giữa theo hình cánh diều, bốn góc có xu hướng vươn nhẹ lên. Điều này phá vỡ bố cục vuông vức, thô cứng, mang nét mềm mại, khác biệt với bố cục mặt phẳng của một bàn thờ hoặc nhang án thông thường.



Nếu tính từ trên xuống, có thể hình dung tổng thể về bàn thờ Phật chùa Hương Trai qua những đặc trưng cơ bản: Phần đài sen gồm 3 lớp cánh ngửa phía trên và 1 lớp cánh úp phía dưới.

Trong hệ thống cánh sen ngửa, cứ một cánh chính lại xen kẽ một cánh phụ xếp kề nhau. Tất cả những cánh sen chính thường cùng một phong cách dưới dạng cánh sen kép, biểu hiện bằng một đường chỉ chạy từ chân cánh sen theo mép tới đỉnh, rồi uốn cong lại ở mũi vào phía trong tạo nên một cụm văn xoắn kép, lòng cánh sen múp vừa phải, với trung tâm là một bông hoa cách điệu, hợp bởi một vòng tròn lớn ở giữa, bao quanh là các vòng tròn nhỏ hơn, tỏa ra 4 hướng.



Hệ thống cánh sen úp được thể hiện bằng những cánh sen cách điệu dưới dạng cánh vuông, trang trí trên cánh sen này chỉ có hai đường chỉ chạy men theo mép rồi cuộn lại, kề sát nhau ở trên đỉnh, lòng cánh sen để trơn.

Đặc biệt, bốn góc của thân bàn thờ chạm nổi thần điểu Garuda trong hình hài ngộ nghĩnh, vừa có dáng lực lưỡng, cân đối, khỏe khoắn, vừa uyển chuyển, mềm mại.



Về mặt tạo hình, chim được tạo tác trong tư thế ngồi bệt, đầu người nhưng có mắt lồi tròn, trán khắc chìm chữ Vương, mỏ mập ngắn, mũi sư tử, bụng phệ căng nở, bắp thịt chân tay phồng, hai tay giơ lên cân xứng, các ngón quắp chặt để đỡ đài sen, hai chân chống sang hai bên, cổ tay và chân đeo vòng, các móng chim đang đỡ viên ngọc. Đôi cánh chim dang hai bên dưới dạng chạm chìm ép vào hai cạnh của bàn thờ.



Phần thứ ba, được cấu tạo thành phần chân đế, giật 2 cấp, tạo thành dạng sập chân quỳ - dạ cá, chạm nổi hoa văn hình dây xoắn cách điệu hình sóng nước ở phía trước và hai bên, mặt phía sau không trang trí hoa văn.



Bàn thờ Phật chùa Hương Trai được những nghệ nhân dân gian xưa sử dụng các kỹ thuật thô sơ chế tác như ghè đẽo, cưa, mài, khoan, đục, đánh bóng nhưng vẫn đạt trình độ tinh xảo.



Hiện vật thể hiện sự kết hợp hài hòa trong nghệ thuật chạm khắc cổ và những họa tiết trang trí gắn với thế giới Phật giáo, mô tả cuộc sống cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, là nét đặc biệt không tìm thấy ở các hiện vật khác. Đây là những tác phẩm điêu khắc hoàn chỉnh, có giá trị cao về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật.

Tối nay 17/4/2026, xã Dương Hòa (TP Hà Nội) tổ chức Lễ công bố Quyết định công nhận và đón Bằng công nhận Bảo vật Quốc gia hai bàn thờ Phật bằng đá tại chùa Hương Trai và chùa Đại Bi.

Trước đó, ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định công nhận bàn thờ Phật bằng đá (hay bệ đá hoa sen chùa Hương Trai và chùa Đại Bi) là Bảo vật quốc gia.



Theo các tư liệu lịch sử, chùa Hương Trai được khởi dựng từ thời Trần. Trải qua thời gian và các đợt trùng tu, tôn tạo, diện mạo kiến trúc chùa Hương Trai hiện nay đã có nhiều thay đổi, nhưng vẫn bảo tồn được những dấu tích kiến trúc và các mảng chạm khắc có niên đại sớm.



Điển hình là 2 bộ vì giá chiêng thế kỷ XVI (thời Mạc) còn khá hoàn chỉnh tại tòa Thượng điện của chùa. Đặc biệt bàn thờ Phật (bàn Phật thạch tòa) có niên đại sớm, gắn với lịch sử hình thành, xây dựng chùa.



Trong tổng thể mặt bằng Phật điện chùa Hương Trai hiện nay, Bảo vật bàn thờ Phật chùa Hương Trai nằm ở vị trí gian trong cùng của tòa Thượng điện, sát tường hậu của di tích.

Bàn thờ có bố cục hình hộp chữ nhật, về cấu trúc và chạm khắc gồm phần trên cùng là phần đài sen (tựa như bông hoa sen nở mãn khai), phần thân ở giữa thót lại, phía dưới đế giật cấp mở rộng ra.



Theo hồ sơ của Cục Di sản Văn hóa, trong số các bàn thờ Phật bằng đá ở thời Trần đã được ghi nhận từ trước đến nay, bàn thờ tại chùa Hương Trai được đánh giá là có kích thước lớn nhất.

Chiều dài đế bệ đo được đạt mức 3,98 m, chiều rộng mặt bệ ghi nhận thực tế là 1,32 m (bàn thờ đá chùa Đại Bi chỉ có kích thước dài 2,61 m, rộng 1,17 m; bàn thờ Phật chùa Ngọc Đình dài 2,76 m, rộng 1,35 m).



Bàn thờ Phật bằng đá chùa Hương Trai mang phong cách nghệ thuật thời Trần với niên đại khoảng những năm 1370, là một trong những di vật quý hiếm của Việt Nam.

Hiện vật đến nay còn nguyên dáng, song cánh sen góc phải của đài sen bị vỡ mất mảnh, một số phiến đá nứt ngang, tầng đế cuối cùng bị che lấp một phần do quá trình tu bổ, nâng cốt nền tòa Thượng điện.



Về kỹ thuật tạo tác, bàn thờ có kết cấu nhiều tầng, được lắp ghép từ các phiến đá xếp so le theo mạch hình chữ Công. Những phiến đá được liên kết bằng mộng thắt đuôi cá, tạo thành kết cấu uy nghi, vững chãi.

Bề mặt bàn thờ được mài nhám, tạo tác hơi võng giữa theo hình cánh diều, bốn góc có xu hướng vươn nhẹ lên. Điều này phá vỡ bố cục vuông vức, thô cứng, mang nét mềm mại, khác biệt với bố cục mặt phẳng của một bàn thờ hoặc nhang án thông thường.



Nếu tính từ trên xuống, có thể hình dung tổng thể về bàn thờ Phật chùa Hương Trai qua những đặc trưng cơ bản: Phần đài sen gồm 3 lớp cánh ngửa phía trên và 1 lớp cánh úp phía dưới.

Trong hệ thống cánh sen ngửa, cứ một cánh chính lại xen kẽ một cánh phụ xếp kề nhau. Tất cả những cánh sen chính thường cùng một phong cách dưới dạng cánh sen kép, biểu hiện bằng một đường chỉ chạy từ chân cánh sen theo mép tới đỉnh, rồi uốn cong lại ở mũi vào phía trong tạo nên một cụm văn xoắn kép, lòng cánh sen múp vừa phải, với trung tâm là một bông hoa cách điệu, hợp bởi một vòng tròn lớn ở giữa, bao quanh là các vòng tròn nhỏ hơn, tỏa ra 4 hướng.



Hệ thống cánh sen úp được thể hiện bằng những cánh sen cách điệu dưới dạng cánh vuông, trang trí trên cánh sen này chỉ có hai đường chỉ chạy men theo mép rồi cuộn lại, kề sát nhau ở trên đỉnh, lòng cánh sen để trơn.

Đặc biệt, bốn góc của thân bàn thờ chạm nổi thần điểu Garuda trong hình hài ngộ nghĩnh, vừa có dáng lực lưỡng, cân đối, khỏe khoắn, vừa uyển chuyển, mềm mại.



Về mặt tạo hình, chim được tạo tác trong tư thế ngồi bệt, đầu người nhưng có mắt lồi tròn, trán khắc chìm chữ Vương, mỏ mập ngắn, mũi sư tử, bụng phệ căng nở, bắp thịt chân tay phồng, hai tay giơ lên cân xứng, các ngón quắp chặt để đỡ đài sen, hai chân chống sang hai bên, cổ tay và chân đeo vòng, các móng chim đang đỡ viên ngọc. Đôi cánh chim dang hai bên dưới dạng chạm chìm ép vào hai cạnh của bàn thờ.



Phần thứ ba, được cấu tạo thành phần chân đế, giật 2 cấp, tạo thành dạng sập chân quỳ - dạ cá, chạm nổi hoa văn hình dây xoắn cách điệu hình sóng nước ở phía trước và hai bên, mặt phía sau không trang trí hoa văn.



Bàn thờ Phật chùa Hương Trai được những nghệ nhân dân gian xưa sử dụng các kỹ thuật thô sơ chế tác như ghè đẽo, cưa, mài, khoan, đục, đánh bóng nhưng vẫn đạt trình độ tinh xảo.



Hiện vật thể hiện sự kết hợp hài hòa trong nghệ thuật chạm khắc cổ và những họa tiết trang trí gắn với thế giới Phật giáo, mô tả cuộc sống cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, là nét đặc biệt không tìm thấy ở các hiện vật khác. Đây là những tác phẩm điêu khắc hoàn chỉnh, có giá trị cao về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật.