Xây dựng văn hóa an toàn số cho người học trong thời đại công nghệ

Hiện nay, các cơ sở giáo dục đã và đang hướng dẫn học sinh, sinh viên sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) an toàn và có trách nhiệm; trong đó, đặc biệt quan tâm các kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả/nội dung giả mạo, trích dẫn nguồn và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Nhận diện những "điểm nghẽn"

Theo bà Nguyễn Thị Diệu Thanh, Hiệu trưởng Trường THPT Sóc Sơn (Hà Nội), đây là một yêu cầu tất yếu của giáo dục trong thời đại số. AI đang nhanh chóng trở thành công cụ học tập, nghiên cứu và làm việc. Nếu chỉ dạy cách sử dụng mà không trang bị năng lực kiểm chứng và tự bảo vệ, nhà trường có thể vô tình tạo ra một thế hệ sử dụng công nghệ nhanh nhưng dễ bị dẫn dắt bởi công nghệ.

Các em cần có 4 năng lực nền tảng: Thứ nhất là biết kiểm chứng thông tin vì AI tạo ra câu trả lời rất thuyết phục nhưng vẫn có thể sai hoặc thiếu căn cứ. Thứ hai là biết nhận diện tin giả, deepfake và nội dung bị thao túng, nhất là khi các công nghệ tạo sinh ngày càng khó phân biệt bằng mắt thường;

Thứ ba, hình thành thói quen trích dẫn và kiểm tra nguồn, bảo đảm tính trung thực học thuật và trách nhiệm với thông tin sử dụng. Thứ tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các em cần hiểu rằng không phải dữ liệu nào cũng được đưa lên AI. Thông tin định danh, tài khoản, hình ảnh, hồ sơ học tập hay dữ liệu của người khác đều cần được cân nhắc trước khi chia sẻ.

"Do đó, giáo dục công nghệ AI phải gắn với giáo dục công dân số, đạo đức học thuật và an toàn thông tin, an ninh mạng. Mục tiêu cuối cùng không phải là khiến người học phụ thuộc vào AI, mà giúp các em biết sử dụng AI một cách tỉnh táo, có kiểm chứng, có trách nhiệm và vẫn giữ được tư duy độc lập", bà Diệu Thanh phân tích.

TS Đoàn Trung Sơn đến từ Đại học Phenikaa. Ảnh: NVCC.

TS Đoàn Trung Sơn - Giám đốc Chương trình An ninh mạng, Đại học Phenikaa cho rằng, khoảng cách giữa nhận thức và năng lực thực hành an toàn số ở học sinh, sinh viên là có. Nhiều em sử dụng Internet, mạng xã hội và AI hằng ngày nhưng chưa được trang bị một cách có hệ thống các kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện lừa đảo, ứng xử có trách nhiệm và xử lý sự cố trên không gian mạng.

Nguyên nhân là giáo dục an toàn số ở một số nơi còn phân tán, thiên về tuyên truyền, chưa gắn chặt với tình huống thực tế; năng lực số của đội ngũ giáo viên chưa đồng đều; chương trình và tài liệu cập nhật chưa theo kịp tốc độ phát triển của AI, mạng xã hội và các hình thức tấn công mới. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ chưa thật sự đồng bộ.

Vị chuyên gia chỉ rõ, giải pháp cốt lõi là chuyển từ “dạy để biết” sang “dạy để làm và biết tự bảo vệ mình”. Điểm nghẽn không phải các em thiếu công nghệ, mà là thiếu năng lực để tự bảo vệ mình khi công nghệ trở nên quá dễ sử dụng.

"Các nhà trường cần tích hợp kỹ năng số và an toàn mạng xuyên suốt chương trình, tăng cường học qua tình huống và mô phỏng; chuẩn hóa năng lực cho giáo viên; xây dựng bộ kỹ năng tối thiểu theo từng cấp học; đồng thời, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội để xây dựng văn hóa an toàn số chủ động, giúp người học phòng ngừa rủi ro từ sớm thay vì chỉ ứng phó khi sự cố xảy ra", TS Đoàn Trung Sơn nói.

Cần các giải pháp dài hơi

TS Lưu Hữu Đức giải đáp câu hỏi của thí sinh về tuyển sinh năm 2026 của Học viện Tài chính. Ảnh: Đình Tuệ.

Chia sẻ từ TS Lưu Hữu Đức - Trưởng Ban Quản lý Đào tạo, Học viện Tài chính cho hay, hiện Học viện đưa vào Chương trình đào tạo bắt buộc ngay từ năm đầu môn học Trí tuệ nhân tạo (AI), trong đó có đầy đủ các nội dung về khái niệm, hướng dẫn sinh viên thực hành và an toàn khi sử dụng.

Việc chủ động trang bị những năng lực này góp phần nâng cao nhận thức và năng lực tư duy phản biện cho người học. AI có khả năng tổng hợp dữ liệu vượt trội nhưng cũng dễ đưa ra thông tin sai lệch. Khi được rèn luyện kỹ năng kiểm chứng và đối chiếu dữ liệu, sinh viên không còn tiếp nhận kiến thức một cách thụ động mà biết đặt câu hỏi, phân tích và đánh giá tính chính xác của thông tin.

"Về mặt đạo đức học thuật, việc hướng dẫn trích dẫn nguồn rõ ràng khi dùng AI giúp các em bảo vệ sự trung thực trong nghiên cứu, hiểu rõ AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế cho tư duy độc lập. Ngoài ra, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân giúp người học tránh lộ gián tiếp các thông tin nhạy cảm khi tương tác với các mô hình AI, từ đó hình thành thói quen an toàn thông tin trong kỷ nguyên số" - TS Lưu Hữu Đức trao đổi.

Từ thực tiễn an ninh mạng, TS Đoàn Trung Sơn khuyến nghị, các cơ sở giáo dục cả phổ thông lẫn đại học cần chuyển từ cách tiếp cận “tuyên truyền cảnh báo” sang “đào tạo năng lực và thực hành thường xuyên”. Cụ thể, các trường có thể triển khai theo 5 nhóm giải pháp sau:

Một là, chuẩn hóa kỹ năng theo lứa tuổi. Học sinh phổ thông cần nắm vững những nguyên tắc cơ bản về mật khẩu, quyền riêng tư, lừa đảo, bắt nạt qua mạng; sinh viên cần nâng cao kỹ năng quản trị danh tính số, bảo vệ tài khoản, dữ liệu học tập và sử dụng AI an toàn.

Hai là, học bằng tình huống thực tế, đưa các kịch bản như Phishing, giả mạo tài khoản, Deepfake, đánh cắp mã OTP, rò rỉ dữ liệu vào bài tập, hoạt động trải nghiệm và diễn tập.

Ba là, nâng cao năng lực cho đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý. Giáo viên phải là “điểm tựa an toàn số”, không chỉ biết công nghệ mà còn biết hướng dẫn, phát hiện và xử lý rủi ro;

Bốn là, xây dựng quy trình bảo vệ dữ liệu trong nhà trường, từ thu thập, lưu trữ, chia sẻ đến hủy dữ liệu; đặc biệt kiểm soát dữ liệu đưa lên các nền tảng AI. Năm là, hình thành cơ chế phối hợp nhà trường – gia đình – cơ quan chuyên môn, có đầu mối tiếp nhận, hỗ trợ và xử lý sự cố.

"Điều cốt lõi là cần xây dựng văn hóa an toàn số để mỗi học sinh, sinh viên có khả năng tự phòng vệ trước khi sự cố xảy ra. Và chúng ta cần bắt đầu ngay từ cách tiếp cận khác rằng nếu muốn học sinh, sinh viên an toàn trên mạng, nhà trường phải dạy kỹ năng tự bảo vệ trước khi dạy cách sử dụng công nghệ" - TS Đoàn Trung Sơn nhấn mạnh thêm.

Sinh viên Đại học Phenikaa. Ảnh: Đình Tuệ.

Nhận diện những "điểm nghẽn"

Cần các giải pháp dài hơi

"Điều cốt lõi là cần xây dựng văn hóa an toàn số để mỗi học sinh, sinh viên có khả năng tự phòng vệ trước khi sự cố xảy ra. Và chúng ta cần bắt đầu ngay từ cách tiếp cận khác rằng nếu muốn học sinh, sinh viên an toàn trên mạng, nhà trường phải dạy kỹ năng tự bảo vệ trước khi dạy cách sử dụng công nghệ" - TS Đoàn Trung Sơn nhấn mạnh thêm.