Tại sao trẻ vị thành niên 'ghét' cha mẹ?

GD&TĐ - Một đứa trẻ liên tục chống đối, nổi giận hay nói rằng 'ghét bố mẹ' không phải lúc nào cũng chỉ là sự bướng bỉnh của tuổi mới lớn.



Đằng sau những phản ứng ấy có thể là những mâu thuẫn chưa được giải quyết và cảm giác không được thấu hiểu kéo dài.

Khi trẻ không muốn chỉ là “một đứa trẻ”

Calvina Ellerbe, Ph.D., Phó Giáo sư xã hội học tại Đại học North Carolina, Pembroke (Mỹ), đồng thời là học giả nghiên cứu về gia đình, cho rằng việc thanh thiếu niên khép kín, phản ứng hoặc dường như từ chối sự can thiệp của cha mẹ có thể bắt nguồn từ những thay đổi sâu sắc trong quá trình trưởng thành.

Một trong những lý do khiến quan hệ cha mẹ - con cái dễ căng thẳng ở tuổi thiếu niên là trẻ bắt đầu có nhu cầu khẳng định dấu ấn riêng.

Cha mẹ vẫn nhìn con như một đứa trẻ cần được quản lý: Đi học, làm việc nhà, tuân thủ quy tắc, nghe lời và hòa nhập với bạn bè. Về cơ bản, những yêu cầu ấy không sai. Nhưng với một đứa trẻ đang cảm nhận mạnh mẽ nhu cầu trưởng thành, chúng có thể trở thành nguồn áp lực.

Theo bà Ellerbe, những thay đổi trong não bộ và cảm xúc khiến thanh thiếu niên cảm thấy mình cần tự quyết định nhiều hơn về cuộc sống. Trong khi khả năng kiểm soát xung động vẫn chưa hoàn thiện, não bộ của các em lại xử lý thông tin với tốc độ rất cao.

Các em cũng có thể trở nên đặc biệt nhạy cảm với cảm giác bị người khác quan sát, đánh giá. Mong muốn làm một điều gì đó nhưng chưa đủ rõ ràng về bản thân và hướng đi có thể tạo ra trạng thái căng thẳng. Trong hoàn cảnh đó, cha mẹ càng kiểm soát, trẻ càng dễ cảm thấy mình không được nhìn nhận như một người đang lớn.

Chuyên gia đề nghị ngoài việc giải thích cho con hiểu những thay đổi đang diễn ra trong não bộ và cảm xúc, các bậc phụ huynh cần hiện diện và giữ sự kiên định, bởi trẻ vẫn cần sự hỗ trợ của người lớn, thậm chí có thể cần nhiều hơn trước. Đồng thời, cha mẹ nên chủ động quan tâm đến những điều con quan tâm, bởi không thể định hướng một điều mà mình không thực sự tìm hiểu.



Tìm kiếm bản sắc và muốn được công nhận

Thanh thiếu niên thường được khuyên “hãy tìm ra chính mình”. Tuy nhiên, theo Ellerbe, cách nói này có thể vô tình khiến trẻ nghĩ rằng bản thân mình chưa có một nền tảng nào và phải bắt đầu lại từ đầu. Thay vì “tìm kiếm” một con người hoàn toàn mới, tuổi thiếu niên nên là giai đoạn trẻ trở thành nhiều hơn chính con người vốn có của mình.

Điều đó đòi hỏi cha mẹ phải quan sát con từ trước khi trẻ bước vào tuổi thiếu niên. Không chỉ quan tâm đến việc sau này con sẽ làm nghề gì, mà cần chú ý đến những đặc điểm sâu bên trong con trẻ. Khi cha mẹ giúp trẻ nhận ra cả điểm mạnh và những "điểm mù" của mình, trẻ có thêm cơ sở để hiểu bản thân. Sự rõ ràng ấy có thể giúp trẻ ít tìm kiếm cảm giác về bản thân ở những môi trường hoặc lựa chọn không lành mạnh.

Cùng với nhu cầu khẳng định bản thân là nhu cầu được công nhận như một người đang lớn. Ellerbe cho rằng trong nhiều nền văn hóa, trẻ từng có những nghi thức chuyển tiếp rõ ràng từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành. Những dấu mốc ấy giúp trẻ biết rằng mình đang bước sang một giai đoạn mới, với những quyền lợi và trách nhiệm khác.

Ngày nay, những dấu mốc như vậy không phải lúc nào cũng rõ ràng. Theo Ellerbe, một số thanh thiếu niên vì thế có thể tìm đến những trải nghiệm như uống rượu, quan hệ tình dục, tiệc tùng hoặc hành vi mạo hiểm để tự chứng minh rằng mình đã trưởng thành.

Cha mẹ có thể chủ động tạo ra những dấu mốc tích cực, giúp con hiểu rằng mình đang lớn lên và được nhìn nhận với những trách nhiệm mới. Điều này không nhất thiết phải là một buổi lễ hay nghi thức cụ thể, mà quan trọng là trẻ nhận thức được sự chuyển tiếp của chính mình.



“Chống đối” - một phần của trưởng thành?

Một trong những thay đổi dễ khiến cha mẹ khó chịu nhất ở tuổi thiếu niên là việc trẻ bắt đầu đặt câu hỏi với những điều trước đây vốn được coi là hiển nhiên.

Tại sao con phải làm việc này? Tại sao quy định lại như vậy? Nếu con không đồng ý thì sao? Những câu hỏi ấy đôi khi được cha mẹ nhìn nhận như dấu hiệu của sự chống đối. Tuy nhiên, theo bà Ellerbe, việc thách thức quyền lực là một phần của quá trình chuẩn bị cho tuổi trưởng thành.

Một người trẻ sẽ khó có thể đóng góp cho một hệ thống nếu chỉ biết sao chép những gì đã có mà không đặt câu hỏi. Sự đổi mới cũng không thể xuất hiện nếu không có người thách thức những ý tưởng hiện tại.

Theo cách nhìn này, việc trẻ đặt câu hỏi với cha mẹ không nhất thiết đồng nghĩa với nổi loạn. Đó có thể là cách trẻ tập luyện khả năng suy nghĩ độc lập, bảo vệ quan điểm và giao tiếp. Cha mẹ có thể đặt câu hỏi ngược lại: Con nghĩ gì về cách bố mẹ đang làm? Nếu là con, con sẽ làm khác đi thế nào? Điều gì trong quy định này khiến con thấy không hợp lý?

Những câu hỏi như vậy không có nghĩa cha mẹ từ bỏ nguyên tắc. Ngược lại, chúng tạo cơ hội để trẻ học cách trình bày quan điểm, đồng thời giúp cha mẹ hiểu điều gì đang diễn ra trong suy nghĩ của con.

Xung đột giữa cha mẹ và con cái vì thế không nhất thiết là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ đang thất bại. Một đứa trẻ bắt đầu phản biện, muốn có không gian riêng, đặt câu hỏi với quy tắc hoặc không còn chấp nhận mọi quyết định của cha mẹ có thể đang bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Điều quan trọng là cách người lớn phản ứng trước những thay đổi ấy. Nếu mọi biểu hiện khác biệt đều được quy thành “hư”, “bướng” hay “chống đối”, khoảng cách giữa cha mẹ và con có thể ngày càng lớn.

Ngược lại, nếu cha mẹ nhìn thấy phía sau sự phản ứng ấy là nhu cầu được trưởng thành, họ có thể lựa chọn một cách đồng hành khác: Vẫn giữ giới hạn cần thiết nhưng cho con thêm không gian để suy nghĩ, đặt câu hỏi và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Theo Tiến sĩ Ellerbe, nuôi dạy thanh thiếu niên không tự thân là điều khó khăn; khó khăn nằm ở việc làm điều đó mà không hiểu các em. Tuổi thiếu niên không phải là giai đoạn trẻ “hỏng đi”.

Đó là giai đoạn trẻ đang được hình thành. Vai trò của cha mẹ cũng cần thay đổi: Từ quản lý một đứa trẻ sang đồng hành, định hướng một người trẻ đang bước vào tuổi trưởng thành.



Đằng sau những phản ứng ấy có thể là những mâu thuẫn chưa được giải quyết và cảm giác không được thấu hiểu kéo dài.

Khi trẻ không muốn chỉ là “một đứa trẻ”

Calvina Ellerbe, Ph.D., Phó Giáo sư xã hội học tại Đại học North Carolina, Pembroke (Mỹ), đồng thời là học giả nghiên cứu về gia đình, cho rằng việc thanh thiếu niên khép kín, phản ứng hoặc dường như từ chối sự can thiệp của cha mẹ có thể bắt nguồn từ những thay đổi sâu sắc trong quá trình trưởng thành.

Một trong những lý do khiến quan hệ cha mẹ - con cái dễ căng thẳng ở tuổi thiếu niên là trẻ bắt đầu có nhu cầu khẳng định dấu ấn riêng.

Cha mẹ vẫn nhìn con như một đứa trẻ cần được quản lý: Đi học, làm việc nhà, tuân thủ quy tắc, nghe lời và hòa nhập với bạn bè. Về cơ bản, những yêu cầu ấy không sai. Nhưng với một đứa trẻ đang cảm nhận mạnh mẽ nhu cầu trưởng thành, chúng có thể trở thành nguồn áp lực.

Theo bà Ellerbe, những thay đổi trong não bộ và cảm xúc khiến thanh thiếu niên cảm thấy mình cần tự quyết định nhiều hơn về cuộc sống. Trong khi khả năng kiểm soát xung động vẫn chưa hoàn thiện, não bộ của các em lại xử lý thông tin với tốc độ rất cao.

Các em cũng có thể trở nên đặc biệt nhạy cảm với cảm giác bị người khác quan sát, đánh giá. Mong muốn làm một điều gì đó nhưng chưa đủ rõ ràng về bản thân và hướng đi có thể tạo ra trạng thái căng thẳng. Trong hoàn cảnh đó, cha mẹ càng kiểm soát, trẻ càng dễ cảm thấy mình không được nhìn nhận như một người đang lớn.

Chuyên gia đề nghị ngoài việc giải thích cho con hiểu những thay đổi đang diễn ra trong não bộ và cảm xúc, các bậc phụ huynh cần hiện diện và giữ sự kiên định, bởi trẻ vẫn cần sự hỗ trợ của người lớn, thậm chí có thể cần nhiều hơn trước. Đồng thời, cha mẹ nên chủ động quan tâm đến những điều con quan tâm, bởi không thể định hướng một điều mà mình không thực sự tìm hiểu.



Tìm kiếm bản sắc và muốn được công nhận

Thanh thiếu niên thường được khuyên “hãy tìm ra chính mình”. Tuy nhiên, theo Ellerbe, cách nói này có thể vô tình khiến trẻ nghĩ rằng bản thân mình chưa có một nền tảng nào và phải bắt đầu lại từ đầu. Thay vì “tìm kiếm” một con người hoàn toàn mới, tuổi thiếu niên nên là giai đoạn trẻ trở thành nhiều hơn chính con người vốn có của mình.

Điều đó đòi hỏi cha mẹ phải quan sát con từ trước khi trẻ bước vào tuổi thiếu niên. Không chỉ quan tâm đến việc sau này con sẽ làm nghề gì, mà cần chú ý đến những đặc điểm sâu bên trong con trẻ. Khi cha mẹ giúp trẻ nhận ra cả điểm mạnh và những "điểm mù" của mình, trẻ có thêm cơ sở để hiểu bản thân. Sự rõ ràng ấy có thể giúp trẻ ít tìm kiếm cảm giác về bản thân ở những môi trường hoặc lựa chọn không lành mạnh.

Cùng với nhu cầu khẳng định bản thân là nhu cầu được công nhận như một người đang lớn. Ellerbe cho rằng trong nhiều nền văn hóa, trẻ từng có những nghi thức chuyển tiếp rõ ràng từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành. Những dấu mốc ấy giúp trẻ biết rằng mình đang bước sang một giai đoạn mới, với những quyền lợi và trách nhiệm khác.

Ngày nay, những dấu mốc như vậy không phải lúc nào cũng rõ ràng. Theo Ellerbe, một số thanh thiếu niên vì thế có thể tìm đến những trải nghiệm như uống rượu, quan hệ tình dục, tiệc tùng hoặc hành vi mạo hiểm để tự chứng minh rằng mình đã trưởng thành.

Cha mẹ có thể chủ động tạo ra những dấu mốc tích cực, giúp con hiểu rằng mình đang lớn lên và được nhìn nhận với những trách nhiệm mới. Điều này không nhất thiết phải là một buổi lễ hay nghi thức cụ thể, mà quan trọng là trẻ nhận thức được sự chuyển tiếp của chính mình.



“Chống đối” - một phần của trưởng thành?

Một trong những thay đổi dễ khiến cha mẹ khó chịu nhất ở tuổi thiếu niên là việc trẻ bắt đầu đặt câu hỏi với những điều trước đây vốn được coi là hiển nhiên.

Tại sao con phải làm việc này? Tại sao quy định lại như vậy? Nếu con không đồng ý thì sao? Những câu hỏi ấy đôi khi được cha mẹ nhìn nhận như dấu hiệu của sự chống đối. Tuy nhiên, theo bà Ellerbe, việc thách thức quyền lực là một phần của quá trình chuẩn bị cho tuổi trưởng thành.

Một người trẻ sẽ khó có thể đóng góp cho một hệ thống nếu chỉ biết sao chép những gì đã có mà không đặt câu hỏi. Sự đổi mới cũng không thể xuất hiện nếu không có người thách thức những ý tưởng hiện tại.

Theo cách nhìn này, việc trẻ đặt câu hỏi với cha mẹ không nhất thiết đồng nghĩa với nổi loạn. Đó có thể là cách trẻ tập luyện khả năng suy nghĩ độc lập, bảo vệ quan điểm và giao tiếp. Cha mẹ có thể đặt câu hỏi ngược lại: Con nghĩ gì về cách bố mẹ đang làm? Nếu là con, con sẽ làm khác đi thế nào? Điều gì trong quy định này khiến con thấy không hợp lý?

Những câu hỏi như vậy không có nghĩa cha mẹ từ bỏ nguyên tắc. Ngược lại, chúng tạo cơ hội để trẻ học cách trình bày quan điểm, đồng thời giúp cha mẹ hiểu điều gì đang diễn ra trong suy nghĩ của con.

Xung đột giữa cha mẹ và con cái vì thế không nhất thiết là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ đang thất bại. Một đứa trẻ bắt đầu phản biện, muốn có không gian riêng, đặt câu hỏi với quy tắc hoặc không còn chấp nhận mọi quyết định của cha mẹ có thể đang bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Điều quan trọng là cách người lớn phản ứng trước những thay đổi ấy. Nếu mọi biểu hiện khác biệt đều được quy thành “hư”, “bướng” hay “chống đối”, khoảng cách giữa cha mẹ và con có thể ngày càng lớn.

Ngược lại, nếu cha mẹ nhìn thấy phía sau sự phản ứng ấy là nhu cầu được trưởng thành, họ có thể lựa chọn một cách đồng hành khác: Vẫn giữ giới hạn cần thiết nhưng cho con thêm không gian để suy nghĩ, đặt câu hỏi và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Theo Tiến sĩ Ellerbe, nuôi dạy thanh thiếu niên không tự thân là điều khó khăn; khó khăn nằm ở việc làm điều đó mà không hiểu các em. Tuổi thiếu niên không phải là giai đoạn trẻ “hỏng đi”.

Đó là giai đoạn trẻ đang được hình thành. Vai trò của cha mẹ cũng cần thay đổi: Từ quản lý một đứa trẻ sang đồng hành, định hướng một người trẻ đang bước vào tuổi trưởng thành.