Từ chủ trương đến bài toán triển khai hiệu quả mô hình trung học nghề

GD&TĐ - Luật đã xác lập vị thế của trung học nghề; song để mô hình này phát huy hiệu quả, cần đồng bộ từ chính sách, quản lý đến thay đổi nhận thức.



Ưu thế của mô hình trung học nghề

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết: Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) chính thức đưa trung học nghề vào hệ thống giáo dục quốc dân như một cấp học song song với THPT. Mục tiêu là thiết lập hệ thống giáo dục mở, linh hoạt, liên thông, tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi người.

Trung học nghề tích hợp giữa kiến thức cốt lõi văn hóa phổ thông và chuyên môn nghề nghiệp. Nhờ đó, người học vừa hoàn thiện trình độ THPT, vừa hình thành năng lực nghề nghiệp rõ ràng và ứng dụng kỹ thuật hiện đại vào công việc thực tế.

Mô hình này sẽ đẩy mạnh phân luồng sau THCS, giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực kỹ thuật chất lượng, đồng thời mở rộng hướng đi linh hoạt cho thanh thiếu niên phù hợp xu thế hội nhập quốc tế.

PGS.TS Trần Thành Nam phân tích cụ thể các ưu thế của mô hình trung học nghề như sau:

Tích hợp văn hóa - nghề: Chương trình trung học nghề tích hợp hài hòa kiến thức văn hóa phổ thông với đào tạo nghề chuyên sâu. Học sinh học xen kẽ môn văn hóa và nghề từng học kỳ, giúp gắn kết thực tiễn, thay vì tách biệt như chương trình trung cấp trước đây.

Liên thông học tập: Sau khi tốt nghiệp trung học nghề, học sinh có văn bằng trung học nghề được xem xét liên thông lên trung cấp, cao đẳng, đại học theo quy định của Bộ GD&ĐT. Như vậy, học sinh trung học nghề vừa có cơ hội nghề nghiệp sớm, vừa được mở rộng cơ hội học tập dài hạn.

Hệ thống linh hoạt, chuẩn đầu ra rõ ràng: Luật mới yêu cầu ban hành chuẩn chương trình trung học nghề theo nhóm ngành, quy định rõ chuẩn đầu ra, khối lượng học tập và cấu trúc chương trình. Chương trình được thiết kế theo chuẩn năng lực (competency-based), đánh giá theo năng lực nghề nghiệp và kiến thức cần có. Cách tiếp cận này giúp minh bạch về yêu cầu đầu ra, khuyến khích trường nghề chủ động xây dựng môi trường đào tạo chất lượng.

Gắn với thực tiễn nghề nghiệp: Chương trình trung học nghề đặc biệt chú trọng thực hành và sáng tạo. Học sinh rèn luyện kỹ năng thao tác nghề song song với kiến thức nền tảng. Mục tiêu là người tốt nghiệp có khả năng làm việc độc lập, làm việc nhóm và ứng dụng công nghệ hiện đại vào công việc. Các hình thức đào tạo thường là gắn kết doanh nghiệp - trường học, nâng cao tỷ lệ thực hành trong giờ học nghề.



Nhận diện khó khăn trong triển khai

Trung học nghề có nhiều ưu điểm, nhưng việc triển khai cũng có không ít thách thức. Những khó khăn chính được PGS.TS Trần Thành Nam đưa ra liên quan đến chuẩn đầu ra, điều kiện đội ngũ, đặc biệt là định kiến xã hội.

Mặc dù Luật quy định sẽ xây dựng chuẩn chương trình và chuẩn đầu ra cho từng ngành nghề, hiện các quy chuẩn cụ thể về năng lực, kỹ năng của học sinh trung học nghề vẫn đang hoàn thiện. Trong bối cảnh chuyển đổi số, nhiều ngành nghề mới ra đời, chuẩn đầu ra của từng ngành nghề sẽ cần liên tục cập nhật. Việc này gây khó khăn cho các trường trong thiết kế chương trình và đánh giá chất lượng giảng dạy.

Về đội ngũ, giáo viên có thể dạy tích hợp đồng thời kiến thức văn hóa và nghề nghiệp còn hiếm. Giáo viên dạy nghề thường am hiểu kỹ thuật nhưng chưa nắm vững chương trình văn hóa THPT; ngược lại, giáo viên văn hóa thường chưa có kỹ năng nghề. Chưa có lộ trình đào tạo và chính sách đãi ngộ phù hợp cho đội ngũ này.

Một thách thức lớn là xã hội vẫn còn tâm lý e ngại với học nghề ở bậc trung học. Nhiều phụ huynh học sinh và học sinh THCS mặc định học nghề là giải pháp bất đắc dĩ khi không thể vào THPT công lập. Định kiến này hạn chế sự thu hút học sinh và gây mất cân bằng giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề.

Đề xuất giải pháp

Để phát huy mô hình trung học nghề, theo PGS.TS Trần Thành Nam, cần các giải pháp mạnh mẽ ở nhiều bình diện:

Về chính sách: Sớm ban hành Nghị định chi tiết hướng dẫn Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); trong đó quy định đầy đủ điều kiện tổ chức, tuyển sinh, chuẩn đầu ra, kiểm định chất lượng trung học nghề. Điều này tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho các trường nghề chuẩn bị tuyển sinh và xây dựng chương trình.

Về quản lý, tổ chức: Xây dựng mô hình quản trị riêng cho trường trung học nghề, tương tự trường phổ thông, với cơ chế tự chủ về nhân sự, tài chính và chương trình. Bộ GD&ĐT nên phối hợp với các bộ ngành liên quan để xây dựng khung chương trình nghề theo nhóm ngành nghề ưu tiên. Nhà nước khuyến khích các trường nghề công lập và tư thục liên kết với nhau thành mạng lưới (như mô hình đại học vùng) nhằm chia sẻ nguồn lực đào tạo chuyên ngành.

Phát triển nguồn nhân lực: Xây dựng lộ trình đào tạo và đãi ngộ cho đội ngũ dạy trung học nghề; khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo và đề bạt nhân sự nghề nghiệp là giáo viên, đồng thời tạo quỹ, học bổng hỗ trợ giảng viên giỏi về cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Truyền thông, hướng nghiệp: Cần truyền thông mạnh mẽ trung học nghề là con đường học tập chính thống, nghiêm túc và có tương lai bền vững. Xây dựng chương trình hướng nghiệp ngay tại bậc THCS, giới thiệu cơ hội nghề nghiệp rõ ràng cho học sinh và phụ huynh. Tổ chức các kỳ thi kỹ năng quốc gia, quốc tế quy mô lớn và công khai, tạo uy tín cho trường trung học nghề. Việc này góp phần nâng cao vị thế của giáo dục nghề, khuyến khích người học lựa chọn con đường trung học nghề.



Ưu thế của mô hình trung học nghề

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết: Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) chính thức đưa trung học nghề vào hệ thống giáo dục quốc dân như một cấp học song song với THPT. Mục tiêu là thiết lập hệ thống giáo dục mở, linh hoạt, liên thông, tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi người.

Trung học nghề tích hợp giữa kiến thức cốt lõi văn hóa phổ thông và chuyên môn nghề nghiệp. Nhờ đó, người học vừa hoàn thiện trình độ THPT, vừa hình thành năng lực nghề nghiệp rõ ràng và ứng dụng kỹ thuật hiện đại vào công việc thực tế.

Mô hình này sẽ đẩy mạnh phân luồng sau THCS, giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực kỹ thuật chất lượng, đồng thời mở rộng hướng đi linh hoạt cho thanh thiếu niên phù hợp xu thế hội nhập quốc tế.

PGS.TS Trần Thành Nam phân tích cụ thể các ưu thế của mô hình trung học nghề như sau:

Tích hợp văn hóa - nghề: Chương trình trung học nghề tích hợp hài hòa kiến thức văn hóa phổ thông với đào tạo nghề chuyên sâu. Học sinh học xen kẽ môn văn hóa và nghề từng học kỳ, giúp gắn kết thực tiễn, thay vì tách biệt như chương trình trung cấp trước đây.

Liên thông học tập: Sau khi tốt nghiệp trung học nghề, học sinh có văn bằng trung học nghề được xem xét liên thông lên trung cấp, cao đẳng, đại học theo quy định của Bộ GD&ĐT. Như vậy, học sinh trung học nghề vừa có cơ hội nghề nghiệp sớm, vừa được mở rộng cơ hội học tập dài hạn.

Hệ thống linh hoạt, chuẩn đầu ra rõ ràng: Luật mới yêu cầu ban hành chuẩn chương trình trung học nghề theo nhóm ngành, quy định rõ chuẩn đầu ra, khối lượng học tập và cấu trúc chương trình. Chương trình được thiết kế theo chuẩn năng lực (competency-based), đánh giá theo năng lực nghề nghiệp và kiến thức cần có. Cách tiếp cận này giúp minh bạch về yêu cầu đầu ra, khuyến khích trường nghề chủ động xây dựng môi trường đào tạo chất lượng.

Gắn với thực tiễn nghề nghiệp: Chương trình trung học nghề đặc biệt chú trọng thực hành và sáng tạo. Học sinh rèn luyện kỹ năng thao tác nghề song song với kiến thức nền tảng. Mục tiêu là người tốt nghiệp có khả năng làm việc độc lập, làm việc nhóm và ứng dụng công nghệ hiện đại vào công việc. Các hình thức đào tạo thường là gắn kết doanh nghiệp - trường học, nâng cao tỷ lệ thực hành trong giờ học nghề.



Nhận diện khó khăn trong triển khai

Trung học nghề có nhiều ưu điểm, nhưng việc triển khai cũng có không ít thách thức. Những khó khăn chính được PGS.TS Trần Thành Nam đưa ra liên quan đến chuẩn đầu ra, điều kiện đội ngũ, đặc biệt là định kiến xã hội.

Mặc dù Luật quy định sẽ xây dựng chuẩn chương trình và chuẩn đầu ra cho từng ngành nghề, hiện các quy chuẩn cụ thể về năng lực, kỹ năng của học sinh trung học nghề vẫn đang hoàn thiện. Trong bối cảnh chuyển đổi số, nhiều ngành nghề mới ra đời, chuẩn đầu ra của từng ngành nghề sẽ cần liên tục cập nhật. Việc này gây khó khăn cho các trường trong thiết kế chương trình và đánh giá chất lượng giảng dạy.

Về đội ngũ, giáo viên có thể dạy tích hợp đồng thời kiến thức văn hóa và nghề nghiệp còn hiếm. Giáo viên dạy nghề thường am hiểu kỹ thuật nhưng chưa nắm vững chương trình văn hóa THPT; ngược lại, giáo viên văn hóa thường chưa có kỹ năng nghề. Chưa có lộ trình đào tạo và chính sách đãi ngộ phù hợp cho đội ngũ này.

Một thách thức lớn là xã hội vẫn còn tâm lý e ngại với học nghề ở bậc trung học. Nhiều phụ huynh học sinh và học sinh THCS mặc định học nghề là giải pháp bất đắc dĩ khi không thể vào THPT công lập. Định kiến này hạn chế sự thu hút học sinh và gây mất cân bằng giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề.

Đề xuất giải pháp

Để phát huy mô hình trung học nghề, theo PGS.TS Trần Thành Nam, cần các giải pháp mạnh mẽ ở nhiều bình diện:

Về chính sách: Sớm ban hành Nghị định chi tiết hướng dẫn Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); trong đó quy định đầy đủ điều kiện tổ chức, tuyển sinh, chuẩn đầu ra, kiểm định chất lượng trung học nghề. Điều này tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho các trường nghề chuẩn bị tuyển sinh và xây dựng chương trình.

Về quản lý, tổ chức: Xây dựng mô hình quản trị riêng cho trường trung học nghề, tương tự trường phổ thông, với cơ chế tự chủ về nhân sự, tài chính và chương trình. Bộ GD&ĐT nên phối hợp với các bộ ngành liên quan để xây dựng khung chương trình nghề theo nhóm ngành nghề ưu tiên. Nhà nước khuyến khích các trường nghề công lập và tư thục liên kết với nhau thành mạng lưới (như mô hình đại học vùng) nhằm chia sẻ nguồn lực đào tạo chuyên ngành.

Phát triển nguồn nhân lực: Xây dựng lộ trình đào tạo và đãi ngộ cho đội ngũ dạy trung học nghề; khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo và đề bạt nhân sự nghề nghiệp là giáo viên, đồng thời tạo quỹ, học bổng hỗ trợ giảng viên giỏi về cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Truyền thông, hướng nghiệp: Cần truyền thông mạnh mẽ trung học nghề là con đường học tập chính thống, nghiêm túc và có tương lai bền vững. Xây dựng chương trình hướng nghiệp ngay tại bậc THCS, giới thiệu cơ hội nghề nghiệp rõ ràng cho học sinh và phụ huynh. Tổ chức các kỳ thi kỹ năng quốc gia, quốc tế quy mô lớn và công khai, tạo uy tín cho trường trung học nghề. Việc này góp phần nâng cao vị thế của giáo dục nghề, khuyến khích người học lựa chọn con đường trung học nghề.