Bức tranh lao động quý I năm 2026 và nghịch lý lãng phí nguồn nhân lực trẻ
Theo báo cáo thống kê về tình hình lao động, việc làm quý I năm 2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của nước ta ước tính đạt 53,6 triệu người, giảm 232,9 nghìn người so với quý trước nhưng lại tăng 687,8 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Quy mô nguồn nhân lực dồi dào đi kèm với những tín hiệu tích cực về thu nhập khi mức lương bình quân tháng của người lao động đạt 9,0 triệu đồng, tăng 3,8% so với quý trước và tăng 8,5% so với cùng kỳ năm ngoái. Đối với nhóm lao động làm công hưởng lương, mức thu nhập trung bình đã chạm ngưỡng 10,0 triệu đồng mỗi tháng.
Nghịch lý về lãng phí tài nguyên nhân lực chỉ ra rằng tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên trong độ tuổi từ 15-24 lên tới 8,86%, với sự phân hóa rõ rệt khi khu vực thành thị chiếm 10,7% và nông thôn là 7,8%. Đáng báo động là sự tồn tại của gần 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và cũng không tham gia bất kỳ hình thức học tập hay đào tạo nào, chiếm tới 11,4% tổng số thanh niên của cả nước. Đây là tổn thất nguồn vốn con người rất lớn, khi những cá nhân ở độ tuổi sung sức nhất lại đang đứng ngoài lề của quá trình sản xuất xã hội, vừa không tạo ra thặng dư kinh tế vừa đặt ra gánh nặng lớn cho hệ thống an sinh.
Sự bất cập không dừng ở nhóm tuổi thanh niên lan rộng ra toàn bộ cấu trúc phân bổ lao động quốc gia. Dù đóng góp vào tổng sản phẩm quốc nội ở mức độ khiêm tốn, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đang kìm chân tới 13,3 triệu lao động, chiếm 25,3% quy mô lao động có việc làm. Năng suất thấp đi kèm với tình trạng bấp bênh, thể hiện qua việc có tới 380,9 nghìn người thiếu việc làm, chiếm tỷ trọng cao nhất với 48,4% tổng số người thiếu việc làm trên toàn quốc.
Bức tranh lao động bị phủ bóng bởi hơn 3,8 triệu người đang phải làm các công việc tự sản tự tiêu, tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn với tỷ lệ 93,9% và phần lớn là nữ giới chiếm 65,0%. Tỷ lệ lao động phi chính thức chung ở mức rất cao, đạt 62,2%, cho thấy chất lượng việc làm hiện nay chưa thực sự bền vững.
Phân mảnh và lệch pha đòi hỏi một cuộc cách mạng mạnh mẽ giáo dục để tái cấu trúc thị trường, nhằm hỗ trợ hàng triệu thanh niên thất nghiệp và dịch chuyển lực lượng lao động năng suất thấp sang các nhóm ngành công nghiệp, dịch vụ tiên tiến.
Đào tạo song hành và chiến lược đưa nửa triệu lao động vào thị trường
Để giải quyết triệt để bất cập trên, ngành giáo dục cần tiên phong bằng việc ứng dụng mô hình đào tạo song hành thực học thực nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trung tâm kiến tạo kỹ năng.
Điểm bắt đầu của công cuộc cải tổ là áp dụng nguyên tắc phân luồng trước phân loại và tuyển dụng trước tuyển sinh. Phân luồng trước phân loại thay đổi định kiến bằng cách nhận diện sớm năng lực, sở trường của thanh niên ngay từ độ tuổi phổ thông, hướng các em vào các chương trình đào tạo nghề nghiệp thực tiễn.
Tiếp nối quá trình phân luồng là nguyên tắc tuyển dụng trước tuyển sinh, một triết lý giáo dục đảo ngược hoàn toàn quy trình truyền thống. Các tập đoàn, nhà máy và cơ sở kinh doanh sẽ tiến hành ký hợp đồng tuyển dụng và bảo trợ cho sinh viên ngay từ thời điểm các em nộp hồ sơ nhập học. Sinh viên không chỉ là người đi học mà đã chính thức trở thành những người lao động dự bị, được trả lương thực tập và hưởng các chế độ phúc lợi tương xứng với sức lao động mà họ cống hiến trong quá trình thực hành.
Mô hình đào tạo song hành thực học, thực nghiệp thiết lập không gian học tập kép, nơi nhà trường và doanh nghiệp chia sẻ trách nhiệm đào tạo một cách hữu cơ. Thay vì tình trạng những lớp học nặng về lý thuyết, xa rời thực tế, hệ thống thiết kế chương trình theo tỷ lệ tinh gọn 70-20-10, ưu tiên tối đa thời lượng thực hành trực tiếp tại các phân xưởng công nghệ cao.
Chiến lược mang một tham vọng lớn là đưa nửa triệu lao động trẻ vào thị trường lao động sớm mỗi năm. Việc đưa nửa triệu thanh niên hòa nhập sớm vào môi trường công nghiệp chuyên nghiệp sẽ trực tiếp góp phần làm giảm thiểu con số gần 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, không còn là gánh nặng của xã hội, lập tức trở thành những bánh răng vận hành trơn tru cỗ máy kinh tế quốc gia.
Quan trọng hơn, sức hút từ các chương trình đào tạo song hành với cam kết việc làm thu nhập cao sẽ tạo ra một luồng di cư lao động vĩ mô khổng lồ. Hàng triệu người đang mắc kẹt trong tình trạng thiếu việc làm tại khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản hoặc phải lựa chọn các công việc tự sản tự tiêu sẽ được đào tạo lại và dịch chuyển sang khu vực công nghiệp và xây dựng hiện đang có 17,7 triệu lao động, cũng như khu vực dịch vụ với 21,5 triệu lao động. Đại dịch chuyển lao động sẽ dần thay thế nền kinh tế phi chính thức đang chiếm tới 62,2% lực lượng lao động, thiết lập một thị trường lao động chính quy minh bạch, có kỹ năng chuyên môn cao và đóng góp mạnh mẽ vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Dịch chuyển năng suất cơ cấu và bứt phá tăng trưởng hai chữ số
Từ góc độ lý thuyết kinh tế vĩ mô, sức mạnh của mô hình đào tạo song hành và chiến lược đưa nửa triệu lao động gia nhập thị trường sớm có thể được định lượng và chứng minh toán học thông qua mô hình tổng cầu của John Maynard Keynes cùng cơ chế hệ số nhân thu nhập.
Theo mô hình Keynes, tổng sản lượng của một nền kinh tế phụ thuộc trực tiếp vào tổng cầu, bao gồm chi tiêu tiêu dùng, chi tiêu đầu tư, chi tiêu chính phủ và xuất khẩu ròng. Khi hệ thống đào tạo song hành thực học, thực nghiệp giúp 500 nghìn thanh niên có tay nghề cao mỗi năm, họ sẽ ngay lập tức được hấp thụ vào các vị trí công việc chính thức với năng suất vượt trội.
Theo thống kê quý I năm 2026, thu nhập bình quân của nhóm lao động làm công hưởng lương đã đạt mức 10,0 triệu đồng một tháng. Việc đưa nửa triệu nhân sự mới này vào thị trường sẽ tạo ra một dòng thu nhập mới đổ vào nền kinh tế lên tới 5 nghìn tỷ đồng mỗi tháng, tương đương 60 nghìn tỷ đồng một năm. Dòng thu nhập này đóng vai trò như một nguồn chi tiêu tự định khổng lồ, trực tiếp kích thích phương trình tổng cầu quốc gia.
Lao động phi chính thức (%)
Nguồn: Cục thống kê
Sức mạnh thực sự làm nên sự bứt phá kinh tế lại nằm ở cơ chế hệ số nhân tiêu dùng của Keynes. Những lao động trẻ, đặc biệt là những người chuyển dịch từ khu vực nông thôn có mức thu nhập trước đây chỉ 9,1 triệu đồng một tháng sang khu vực thành thị với mức thu nhập 11,2 triệu đồng một tháng, thường có xu hướng tiêu dùng cận biên ở mức rất cao. Nếu giả định xu hướng tiêu dùng cận biên của nhóm lao động này là 0,75, điều đó đồng nghĩa với việc họ dành bảy mươi lăm phần trăm thu nhập tăng thêm cho các hoạt động mua sắm hàng hóa thiết yếu, dịch vụ, nhà ở và giải trí. Theo công thức hệ số nhân thu nhập, giá trị hệ số nhân sẽ được tính bằng nghịch đảo của xu hướng tiết kiệm cận biên, cho ra kết quả bằng 4, khối lượng thu nhập 60 nghìn tỷ đồng ban đầu sẽ không nằm im mà luân chuyển liên tục từ một người qua người khác, từ một doanh nghiệp sang doanh nghiệp khác, tạo ra sự bùng nổ tổng sản lượng quốc gia lên tới 240 nghìn tỷ đồng. Nhu cầu tiêu dùng khổng lồ sẽ phát đi những tín hiệu mạnh mẽ, thôi thúc các doanh nghiệp mở rộng quy mô đầu tư, từ đó tiếp tục tạo thêm hàng triệu việc làm mới, hình thành một vòng lặp tăng trưởng dương không ngừng tăng lên.
Gia tăng tổng cầu này được hậu thuẫn vững chắc bởi sự dịch chuyển năng suất cơ cấu từ phía tổng cung. Khi lực lượng lao động thoát khỏi khu vực nông nghiệp có năng suất thấp và tình trạng làm công việc tự sản tự tiêu đang chiếm tới 93,9% ở nông thôn, để chuyển sang các ngành công nghiệp công nghệ cao và dịch vụ hiện đại, năng suất trung bình của toàn nền kinh tế sẽ tăng vọt. Gia tăng đồng thời của sức mua bùng nổ và năng lực sản xuất vượt trội sẽ hấp thụ hoàn toàn áp lực lạm phát, đảm bảo nền kinh tế mở rộng quy mô một cách thực chất và bền vững.
Cộng hưởng giữa lực kéo hệ số nhân Keynes và sức đẩy từ chuyển đổi năng suất lao động chính là lời giải bài toán cho thấy mô hình đào tạo song hành, đưa lực lượng thanh niên tham gia kiến tạo giá trị thực tiễn, chính là chìa khóa vàng để đưa nền kinh tế Việt Nam bứt phá, hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng hai chữ số trong kỷ nguyên mới.
