Khủng hoảng heli toàn cầu

Đứt gãy nguồn cung từ Trung Đông

Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran làm gián đoạn khoảng 1/3 nguồn cung heli toàn cầu, tạo ra cú sốc lớn đối với nhiều ngành công nghiệp phụ thuộc vào loại khí hiếm này.

Tâm điểm của sự gián đoạn nằm ở Qatar, một trong những quốc gia sản xuất heli lớn nhất thế giới. Theo dữ liệu từ Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, năm 2025, quốc gia này sản xuất khoảng 63 triệu mét khối heli, chiếm gần 1/3 tổng sản lượng toàn cầu, tương đương với 190 triệu mét khối. Tuy nhiên, vai trò của Qatar không chỉ nằm ở sản xuất, mà còn ở vị trí trung tâm trong chuỗi cung ứng, đặc biệt thông qua các tuyến vận chuyển chiến lược.

Một trong những “nút thắt cổ chai” quan trọng nhất là eo biển Hormuz, tuyến đường vận tải huyết mạch của khu vực vùng Vịnh. Iran yêu cầu tàu thuyền phải được cấp phép mới được đi qua nên lưu lượng vận chuyển qua khu vực này sụt giảm nghiêm trọng. Dù không hoàn toàn bị phong tỏa, eo biển này gần như rơi vào trạng thái tê liệt đối với nhiều quốc gia phương Tây.

Không chỉ vận chuyển bị đình trệ, hoạt động sản xuất cũng bị ảnh hưởng nặng nề. Khí heli thực chất là sản phẩm phụ của quá trình hóa lỏng khí tự nhiên (LNG). Vì vậy, bất kỳ gián đoạn nào trong sản xuất LNG đều kéo theo sự sụt giảm nguồn cung heli. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng tại Qatar, đặc biệt ở Ras Laffan, nơi xử lý khoảng 20% nguồn cung LNG toàn cầu, đã khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.

Các cuộc tấn công của Iran đã khiến khoảng 17% công suất sản xuất LNG của Qatar bị gián đoạn, gây thiệt hại ước tính 20 tỷ USD doanh thu mỗi năm. Hệ quả trực tiếp là Tập đoàn Dầu khí quốc gia QatarEnergy đã cắt giảm khoảng 14% xuất khẩu heli lỏng mỗi năm.

Việc vận chuyển heli vốn đã phức tạp nay càng thêm khó khăn. Do có mật độ rất thấp, heli thường được hóa lỏng và lưu trữ trong các bình siêu lạnh. Tuy nhiên, ngay cả trong điều kiện tối ưu, heli lỏng cũng chỉ có thể vận chuyển trong khoảng 45 ngày trước khi bay hơi dần. Điều này khiến việc trì hoãn vận chuyển trở thành một vấn đề nghiêm trọng, bởi mỗi ngày chậm trễ đồng nghĩa với việc mất đi một phần tài nguyên.

Sự gián đoạn này ảnh hưởng mạnh nhất đến các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc do họ phụ thuộc lớn vào heli cho sản xuất công nghệ cao. Dù phần lớn nguồn cung được ràng buộc bởi các hợp đồng dài hạn, thị trường vẫn bắt đầu ghi nhận dấu hiệu khan hiếm.

Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu tình trạng gián đoạn kéo dài 30 ngày, giá heli giao ngay có thể tăng từ 10 – 20%. Nếu kéo dài đến 2 – 3 tháng, mức tăng có thể lên tới 50%, đặc biệt đối với những doanh nghiệp không có hợp đồng dài hạn.

Heli giúp làm mát trong quá trình sản xuất chip. Ảnh: Shutterstock

Tác động dây chuyền đến y tế và công nghệ

Khí heli đóng vai trò không thể thay thế trong nhiều lĩnh vực quan trọng. Đặc tính vật lý đặc biệt của heli là có thể đạt tới nhiệt độ gần bằng 0 Kelvin (độ không tuyệt đối) và vẫn duy trì trạng thái lỏng. Vì vậy, nó là chất làm mát lý tưởng trong các hệ thống công nghệ cao.

Một trong những ứng dụng quan trọng nhất của heli là trong máy chụp cộng hưởng từ (MRI). Các máy này sử dụng nam châm siêu dẫn, cần được làm mát liên tục để duy trì trạng thái hoạt động. Heli lỏng giúp giữ nhiệt độ cực thấp, giảm điện trở xuống gần bằng không, từ đó tạo ra từ trường mạnh đủ để cho ra hình ảnh chi tiết bên trong cơ thể.

Khoảng một phần tư lượng heli toàn cầu được sử dụng cho mục đích này. Khi nguồn cung bị gián đoạn, các bệnh viện phải đối mặt với nguy cơ trì hoãn hoặc giảm công suất chụp MRI.

Không chỉ y tế, ngành công nghiệp bán dẫn cũng chịu tác động nặng nề. Heli được sử dụng trong quá trình sản xuất chip để làm mát và đảm bảo môi trường không phản ứng hóa học. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các thiết bị điện tử hiện đại, từ điện thoại thông minh đến ô tô và hệ thống dữ liệu.

Trong bối cảnh thế giới đã và đang đối mặt với khủng hoảng chip, việc thiếu hụt heli có thể làm trầm trọng thêm tình trạng này, kéo theo những hệ lụy kinh tế rộng lớn.

Một điểm đáng lo ngại là heli gần như không có chất thay thế. Không có nguyên tố nào khác có thể tái tạo được những đặc tính nhiệt động học của nó. Điều này khiến nguồn cung heli trở thành một “điểm yếu chiến lược” trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tế, đây không phải là lần đầu tiên thế giới đối mặt với khủng hoảng heli. Kể từ năm 2006, đã có ít nhất 5 lần gián đoạn lớn xảy ra. Tuy nhiên, mỗi lần như vậy đều để lại những bài học về sự phụ thuộc quá mức vào một số ít nguồn cung.

Ngành y tế và công nghệ đã bắt đầu tìm cách thích ứng. Một số nghiên cứu đã phát triển máy MRI không cần heli hoặc có khả năng tái chế khí này. Tuy nhiên, những công nghệ này vẫn chưa phổ biến và phần lớn hệ thống hiện tại vẫn phụ thuộc vào heli lỏng.

Ở phía nguồn cung, Mỹ hiện là nhà sản xuất heli lớn nhất thế giới, chiếm hơn 40% sản lượng toàn cầu. Các công ty như Exxon Mobil, cùng với các nhà khai thác tại Canada, đang nỗ lực tăng sản lượng. Tuy nhiên, việc mở rộng khai thác không thể diễn ra trong thời gian ngắn do yêu cầu về hạ tầng và chi phí.

Ngay cả tại Bắc Mỹ, các doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông. Việc một số nhà phân phối lớn tuyên bố cắt giảm lượng cung ứng cho thấy mức độ nghiêm trọng của tình hình.