Vì sao trẻ thu mình, cáu gắt?

GD&TĐ - Khi con tức giận, cãi lại hoặc không tuân thủ quy tắc, cha mẹ rất dễ phản ứng bằng chính sự tức giận và thất vọng của mình.



Phía sau một thái độ tưởng như khó chịu đôi khi lại là nỗi bất an, cảm giác không đủ tốt, những tổn thương hoặc cảm xúc quá lớn mà trẻ chưa thể định danh. Khi ấy, cha mẹ cần không chỉ lắng nghe mà còn phải tìm hiểu những gì được giấu kín phía sau.

Đằng sau những hành vi khiến cha mẹ mệt mỏi

Một người mẹ có 2 con ở tuổi vị thành niên chia sẻ rằng tuy đã khá “quen thuộc” với việc trẻ cãi lại, tranh luận gay gắt, không tuân thủ các quy tắc hay nhất quyết không nghe lời ở giai đoạn này, nhưng đôi lúc vẫn băn khoăn tự hỏi: Liệu sự chống đối ở trẻ vị thành niên có bao giờ là biểu hiện của một trạng thái cảm xúc mãnh liệt nào khác?

Theo các chuyên gia, trong một số trường hợp, sự chống đối có thể che giấu những vấn đề cảm xúc sâu xa hơn, chẳng hạn như sự bất an, tự ti hoặc tức giận. Allison Guilbault - chuyên gia trị liệu - cho biết khi cảm thấy bất an, trẻ vị thành niên thường tìm cách để cảm thấy mình thuộc về một nhóm, chẳng hạn như bắt chước những bạn đồng trang lứa có hành vi chống đối.

Nếu trẻ cho rằng bản thân không có giá trị hoặc thường xuyên tự chỉ trích, các em có thể trở nên chống đối như một cách củng cố hình ảnh mà mình nghĩ người khác đang nhìn nhận về mình. Nói cách khác, trẻ có thể nghĩ: “Nếu dù thế nào mình cũng không được yêu thương hay không xứng đáng, vậy thì cứ làm tới cùng”. Kiểu suy nghĩ này có thể chuyển thành hành vi chống đối ra bên ngoài.

Theo Tiến sĩ Jerry Weichman - nhà tâm lý học lâm sàng, sự chống đối cũng có thể là cách trẻ bù đắp cho cảm giác nhỏ bé hoặc bất an. Đây là tâm thế “phòng thủ tốt nhất là tấn công mạnh nhất”, được hình thành vô thức nhằm bảo vệ bản thân khỏi tổn thương cảm xúc, sự xấu hổ, phán xét hoặc thất vọng.

Tuy nhiên, sự chống đối không phải lúc nào cũng xuất phát từ bất an. Lo âu, trầm cảm, những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, sang chấn liên quan đến trường học hoặc gia đình, áp lực học tập hay căng thẳng trong các mối quan hệ tình cảm cũng có thể khiến hành vi này gia tăng.

Tiến sĩ Weichman cho rằng những trẻ thường có hành vi chống đối là những em từng trải qua nhiều tổn thương và đau đớn về mặt cảm xúc. Khi những cảm xúc này không được giải quyết, chúng có thể dần chuyển thành tức giận. Trẻ trở nên nóng nảy, dễ cáu và phản ứng mạnh trước những tình huống không quá nghiêm trọng.

Sự chống đối vì thế có thể là một “lời cầu cứu” hoặc cách trẻ thể hiện cảm xúc, dù không phải lúc nào cũng theo cách hữu ích hay lành mạnh. Nhiều trẻ chưa có đủ công cụ và kỹ năng để kiểm soát cảm xúc nên thể hiện sự khó chịu thông qua hành vi.

“Các em thường cho bạn thấy mình đang cảm thấy thế nào thay vì nói ra”, chuyên gia Guilbault giải thích. Khi bất an, tức giận, lo lắng hoặc trầm cảm, trẻ có thể thể hiện những cảm xúc đó với người khác thông qua hành vi tiêu cực.



Muốn con mở lòng, đừng vội bắt con phải nói

Khi con tức giận, cãi lại hoặc không tuân thủ quy tắc, cha mẹ rất dễ phản ứng bằng chính sự tức giận và thất vọng của mình. Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung vào hành vi chống đối, cha mẹ cần nhìn sâu hơn để tìm hiểu điều gì thực sự đang xảy ra với trẻ.

Cha mẹ nên quan sát những thay đổi mang tính lặp lại, thay vì chỉ chú ý đến một vài ngày trẻ cáu kỉnh. Những dấu hiệu đáng lưu ý có thể bao gồm cả thay đổi trong giấc ngủ hoặc ăn uống, buồn bã kéo dài, cực kỳ dễ cáu gắt, tâm trạng thất thường, thu mình khỏi bạn bè và gia đình, lo lắng quá mức hoặc thành tích học tập, thể thao giảm sút đáng kể.

Việc duy trì kết nối với trẻ rất quan trọng bởi chỉ khi thường xuyên tương tác, cha mẹ mới có thể nhận ra những thay đổi trong hành vi và cảm xúc của con. Nếu các biểu hiện trở nên nghiêm trọng hoặc kéo dài nhiều ngày, cha mẹ cần tìm cách hỗ trợ hoặc tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài.

Khi trẻ đang tức giận, cha mẹ không nên tranh cãi ở cùng mức độ cảm xúc với con. Không la hét lại, nói những lời gây tổn thương, thách thức hay hạ thấp trẻ. Thay vào đó, hãy chờ đến khi cả hai bình tĩnh rồi mới tìm hiểu vấn đề phía sau hành vi của trẻ.

Một cách đơn giản để làm dịu cuộc trò chuyện là hạ thấp giọng nói. Tiến sĩ Weichman thậm chí khuyến nghị cha mẹ nói gần như thì thầm. Giọng nói nhẹ nhàng cho thấy cha mẹ vẫn kết nối về mặt cảm xúc với con.

Nếu cuộc trò chuyện có nguy cơ biến thành tranh cãi, cha mẹ nên tạm dừng. Theo Tiến sĩ Weichman, không thể có một cuộc trò chuyện lý trí với một người đang hành xử phi lý tại thời điểm đó. Tiếp tục tranh luận chỉ khiến phản ứng cảm xúc ngày càng dữ dội và có thể khiến cha mẹ nói hoặc làm điều phải hối tiếc.

Sự tiếp xúc cơ thể cũng có thể giúp trẻ bình tĩnh hơn nếu các em cảm thấy thoải mái với điều đó. Một cái ôm trong vài giây hoặc đơn giản là đặt tay lên vai con có thể truyền đi thông điệp rằng cha mẹ luôn ở bên và yêu thương con.

Cuối cùng, cha mẹ cần học cách điều chỉnh cảm xúc của chính mình. Đối phó với sự chống đối của con không chỉ là thay đổi hành vi của trẻ mà còn đòi hỏi người lớn kiểm soát tốt hơn sự tức giận và thôi thúc muốn tranh cãi lại.

Nếu trẻ đang phải mang trên mình quá nhiều áp lực hoặc có vấn đề sức khỏe tinh thần nghiêm trọng, trị liệu tâm lý có thể là một lựa chọn phù hợp. Chuyên gia giàu kinh nghiệm có thể tạo ra không gian an toàn để trẻ vị thành niên tự khám phá cảm xúc và tìm ra cách giao tiếp lành mạnh, hiệu quả hơn.



Phía sau một thái độ tưởng như khó chịu đôi khi lại là nỗi bất an, cảm giác không đủ tốt, những tổn thương hoặc cảm xúc quá lớn mà trẻ chưa thể định danh. Khi ấy, cha mẹ cần không chỉ lắng nghe mà còn phải tìm hiểu những gì được giấu kín phía sau.

Đằng sau những hành vi khiến cha mẹ mệt mỏi

Một người mẹ có 2 con ở tuổi vị thành niên chia sẻ rằng tuy đã khá “quen thuộc” với việc trẻ cãi lại, tranh luận gay gắt, không tuân thủ các quy tắc hay nhất quyết không nghe lời ở giai đoạn này, nhưng đôi lúc vẫn băn khoăn tự hỏi: Liệu sự chống đối ở trẻ vị thành niên có bao giờ là biểu hiện của một trạng thái cảm xúc mãnh liệt nào khác?

Theo các chuyên gia, trong một số trường hợp, sự chống đối có thể che giấu những vấn đề cảm xúc sâu xa hơn, chẳng hạn như sự bất an, tự ti hoặc tức giận. Allison Guilbault - chuyên gia trị liệu - cho biết khi cảm thấy bất an, trẻ vị thành niên thường tìm cách để cảm thấy mình thuộc về một nhóm, chẳng hạn như bắt chước những bạn đồng trang lứa có hành vi chống đối.

Nếu trẻ cho rằng bản thân không có giá trị hoặc thường xuyên tự chỉ trích, các em có thể trở nên chống đối như một cách củng cố hình ảnh mà mình nghĩ người khác đang nhìn nhận về mình. Nói cách khác, trẻ có thể nghĩ: “Nếu dù thế nào mình cũng không được yêu thương hay không xứng đáng, vậy thì cứ làm tới cùng”. Kiểu suy nghĩ này có thể chuyển thành hành vi chống đối ra bên ngoài.

Theo Tiến sĩ Jerry Weichman - nhà tâm lý học lâm sàng, sự chống đối cũng có thể là cách trẻ bù đắp cho cảm giác nhỏ bé hoặc bất an. Đây là tâm thế “phòng thủ tốt nhất là tấn công mạnh nhất”, được hình thành vô thức nhằm bảo vệ bản thân khỏi tổn thương cảm xúc, sự xấu hổ, phán xét hoặc thất vọng.

Tuy nhiên, sự chống đối không phải lúc nào cũng xuất phát từ bất an. Lo âu, trầm cảm, những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, sang chấn liên quan đến trường học hoặc gia đình, áp lực học tập hay căng thẳng trong các mối quan hệ tình cảm cũng có thể khiến hành vi này gia tăng.

Tiến sĩ Weichman cho rằng những trẻ thường có hành vi chống đối là những em từng trải qua nhiều tổn thương và đau đớn về mặt cảm xúc. Khi những cảm xúc này không được giải quyết, chúng có thể dần chuyển thành tức giận. Trẻ trở nên nóng nảy, dễ cáu và phản ứng mạnh trước những tình huống không quá nghiêm trọng.

Sự chống đối vì thế có thể là một “lời cầu cứu” hoặc cách trẻ thể hiện cảm xúc, dù không phải lúc nào cũng theo cách hữu ích hay lành mạnh. Nhiều trẻ chưa có đủ công cụ và kỹ năng để kiểm soát cảm xúc nên thể hiện sự khó chịu thông qua hành vi.

“Các em thường cho bạn thấy mình đang cảm thấy thế nào thay vì nói ra”, chuyên gia Guilbault giải thích. Khi bất an, tức giận, lo lắng hoặc trầm cảm, trẻ có thể thể hiện những cảm xúc đó với người khác thông qua hành vi tiêu cực.



Muốn con mở lòng, đừng vội bắt con phải nói

Khi con tức giận, cãi lại hoặc không tuân thủ quy tắc, cha mẹ rất dễ phản ứng bằng chính sự tức giận và thất vọng của mình. Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung vào hành vi chống đối, cha mẹ cần nhìn sâu hơn để tìm hiểu điều gì thực sự đang xảy ra với trẻ.

Cha mẹ nên quan sát những thay đổi mang tính lặp lại, thay vì chỉ chú ý đến một vài ngày trẻ cáu kỉnh. Những dấu hiệu đáng lưu ý có thể bao gồm cả thay đổi trong giấc ngủ hoặc ăn uống, buồn bã kéo dài, cực kỳ dễ cáu gắt, tâm trạng thất thường, thu mình khỏi bạn bè và gia đình, lo lắng quá mức hoặc thành tích học tập, thể thao giảm sút đáng kể.

Việc duy trì kết nối với trẻ rất quan trọng bởi chỉ khi thường xuyên tương tác, cha mẹ mới có thể nhận ra những thay đổi trong hành vi và cảm xúc của con. Nếu các biểu hiện trở nên nghiêm trọng hoặc kéo dài nhiều ngày, cha mẹ cần tìm cách hỗ trợ hoặc tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài.

Khi trẻ đang tức giận, cha mẹ không nên tranh cãi ở cùng mức độ cảm xúc với con. Không la hét lại, nói những lời gây tổn thương, thách thức hay hạ thấp trẻ. Thay vào đó, hãy chờ đến khi cả hai bình tĩnh rồi mới tìm hiểu vấn đề phía sau hành vi của trẻ.

Một cách đơn giản để làm dịu cuộc trò chuyện là hạ thấp giọng nói. Tiến sĩ Weichman thậm chí khuyến nghị cha mẹ nói gần như thì thầm. Giọng nói nhẹ nhàng cho thấy cha mẹ vẫn kết nối về mặt cảm xúc với con.

Nếu cuộc trò chuyện có nguy cơ biến thành tranh cãi, cha mẹ nên tạm dừng. Theo Tiến sĩ Weichman, không thể có một cuộc trò chuyện lý trí với một người đang hành xử phi lý tại thời điểm đó. Tiếp tục tranh luận chỉ khiến phản ứng cảm xúc ngày càng dữ dội và có thể khiến cha mẹ nói hoặc làm điều phải hối tiếc.

Sự tiếp xúc cơ thể cũng có thể giúp trẻ bình tĩnh hơn nếu các em cảm thấy thoải mái với điều đó. Một cái ôm trong vài giây hoặc đơn giản là đặt tay lên vai con có thể truyền đi thông điệp rằng cha mẹ luôn ở bên và yêu thương con.

Cuối cùng, cha mẹ cần học cách điều chỉnh cảm xúc của chính mình. Đối phó với sự chống đối của con không chỉ là thay đổi hành vi của trẻ mà còn đòi hỏi người lớn kiểm soát tốt hơn sự tức giận và thôi thúc muốn tranh cãi lại.

Nếu trẻ đang phải mang trên mình quá nhiều áp lực hoặc có vấn đề sức khỏe tinh thần nghiêm trọng, trị liệu tâm lý có thể là một lựa chọn phù hợp. Chuyên gia giàu kinh nghiệm có thể tạo ra không gian an toàn để trẻ vị thành niên tự khám phá cảm xúc và tìm ra cách giao tiếp lành mạnh, hiệu quả hơn.