Bên cạnh vai trò tích cực, việc theo đuổi thành tích cũng tạo ra những áp lực nhất định, ảnh hưởng đến cách sinh viên học tập, lựa chọn hoạt động và định hình mục tiêu cá nhân.
Cuộc đua “số hóa”
Điểm trung bình tích lũy (GPA), chứng chỉ ngoại ngữ, hoạt động ngoại khóa hay kinh nghiệm thực tập thường được sử dụng như những tiêu chí đánh giá năng lực khi sinh viên xin học bổng hoặc tìm kiếm cơ hội việc làm.
Theo Báo cáo thị trường nhân sự của Navigos Group, áp lực về việc làm mới hồ sơ năng lực (CV) và tích lũy kỹ năng không chỉ là nhu cầu tự thân mà đã trở thành rào cản tâm lý đè nặng lên hơn 70% nhân sự trẻ và sinh viên sắp tốt nghiệp.
Con số này phản ánh một thực trạng đáng báo động về sự ‘lạm phát kỳ vọng’ trong thị trường lao động hiện nay. Áp lực đồng lứa (peer pressure) đã đẩy nhiều sinh viên vào một guồng quay không nghỉ: Sáng lên đường tới trường, chiều làm thêm, tối họp câu lạc bộ (CLB) và đêm muộn dành cho các khóa học trực tuyến.
Không chỉ vậy, báo cáo của TopCV về thị trường tuyển dụng cho thấy, nhà tuyển dụng không chỉ quan tâm đến bằng cấp mà còn chú ý đến trải nghiệm và kỹ năng bên ngoài lớp học. Điều này khiến nhiều sinh viên chủ động tham gia câu lạc bộ, chương trình tình nguyện hoặc các cuộc thi học thuật nhằm bổ sung vào hồ sơ cá nhân.
Nếu trước đây thành tích chủ yếu gắn với kết quả học tập, thì hiện nay khái niệm này đã được mở rộng. Ngoài điểm số, sinh viên còn chú trọng đến kỹ năng, trải nghiệm, chứng chỉ và các hoạt động xã hội.
Việc tham gia nhiều hoạt động cùng lúc trở thành lựa chọn phổ biến, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao. Nhiều sinh viên vừa học, vừa làm thêm, vừa tham gia các dự án hoặc câu lạc bộ. Các hoạt động này không tách rời mà được xem như những phần bổ sung trong quá trình xây dựng hồ sơ cá nhân. Sự mở rộng này cho thấy bảng thành tích không còn giới hạn trong phạm vi học tập, mà đã trở thành một hệ thống đánh giá đa chiều, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống sinh viên.
Bên cạnh đó, môi trường mạng xã hội cũng góp phần làm nổi bật vai trò của bảng thành tích. Những chia sẻ về học bổng, giải thưởng, kinh nghiệm cá nhân hoặc kết quả học tập xuất hiện ngày càng phổ biến trên các nền tảng trực tuyến.
Có thể để lại… “vết sẹo” tinh thần
Đằng sau những bảng thành tích “xuất sắc” thường là sức khỏe tâm lý bị hao mòn. Hội chứng kiệt sức (burnout) vốn thường chỉ gặp ở người đi làm lâu năm nay đã len lỏi vào từng góc giảng đường.
Khi giá trị của một con người bị đóng khung trong những con số, sự tự tin của sinh viên trở nên cực kỳ mong manh. Chỉ cần một điểm kém hoặc một lần trượt phỏng vấn CLB cũng có thể dẫn đến những cuộc khủng hoảng tâm lý trầm trọng.
Số liệu từ Báo cáo Sức khỏe Tâm thần Học đường của Viện Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) thực hiện trên quy mô diện rộng tại các thành phố lớn cho thấy, tỷ lệ sinh viên có biểu hiện trầm cảm, lo âu và stress đã tăng trung bình 15% trong 3 năm gần đây.
Đáng chú ý, nhóm sinh viên có thành tích học tập khá, giỏi chiếm tỷ trọng cao trong danh sách các ca cần can thiệp tâm lý do áp lực duy trì kỳ vọng. Cùng với sự mở rộng về vai trò, bảng thành tích cũng tạo ra những áp lực nhất định đối với sinh viên. Áp lực không chỉ đến từ yêu cầu học tập mà còn từ kỳ vọng của gia đình, môi trường xung quanh và mục tiêu cá nhân.
Nguyễn Thu Hà (20 tuổi, sinh viên Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) cho biết, việc duy trì điểm số tốt vẫn là ưu tiên hàng đầu, nhưng bên cạnh đó, cô cũng tham gia câu lạc bộ và các hoạt động ngoại khóa. Theo Hà, việc tham gia nhiều hoạt động giúp tích lũy kinh nghiệm, nhưng đồng thời đòi hỏi phải sắp xếp thời gian hợp lý để tránh quá tải.
Ở góc nhìn khác, Lê Minh Tuấn (22 tuổi, sinh viên năm cuối một trường đại học tại Hà Nội) cho rằng, áp lực không chỉ đến từ bản thân mà còn từ môi trường xung quanh. Theo Tuấn, việc so sánh với bạn bè hoặc kỳ vọng từ gia đình có thể ảnh hưởng đến cách sinh viên đặt mục tiêu.
“Mọi người đều cố gắng có thêm chứng chỉ, kinh nghiệm hoặc thành tích. Nếu mình không có, đôi khi sẽ cảm thấy bị chậm lại so với người khác”, Tuấn chia sẻ.
Trong thực tế, việc theo đuổi nhiều mục tiêu cùng lúc có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng hoặc quá tải, đặc biệt khi sinh viên phải cân bằng giữa học tập và các hoạt động khác. Một số nghiên cứu về sức khỏe tinh thần cũng cho thấy áp lực học tập và thành tích là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến tâm lý sinh viên.
Tuy nhiên, cách tiếp cận bảng thành tích không hoàn toàn giống nhau. Một số sinh viên tập trung vào học tập và duy trì điểm số cao, trong khi những người khác ưu tiên trải nghiệm hoặc kỹ năng thực tế.
Bên cạnh đó, cũng có những sinh viên lựa chọn cách tiếp cận cân bằng, kết hợp giữa học tập và hoạt động ngoại khóa ở mức phù hợp với khả năng cá nhân. Sự đa dạng này cho thấy bảng thành tích không có một khuôn mẫu chung, mà được xây dựng dựa trên mục tiêu và điều kiện của từng người.
Qua đó, bảng thành tích vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo ra cơ hội học tập và việc làm, nhưng không phải là yếu tố duy nhất quyết định năng lực của một cá nhân.
Nhiều nhà tuyển dụng quan tâm đến kỹ năng mềm, khả năng làm việc nhóm và tư duy sáng tạo. Điều này cho thấy thành tích cần được đặt trong mối quan hệ với các yếu tố khác, thay vì trở thành tiêu chí duy nhất. Quá trình theo đuổi thành tích, vì vậy, không chỉ phản ánh kết quả học tập mà còn cho thấy cách sinh viên thích nghi với những yêu cầu ngày càng đa dạng của môi trường hiện nay.
