Chuyên gia giải mã lý do học sinh rơi vào bẫy tâm lý của thuốc lá

GD&TĐ - Học sinh tìm đến thuốc lá không đơn thuần là một hành vi “đua đòi”, mà là kết quả của sự giao thoa giữa tâm sinh lý độ tuổi và môi trường sống.



“Lực hút” của khói thuốc với tâm lý tuổi dậy thì

Đó là nhận định cô Bùi Thảo Vân – chuyên viên Tư vấn tâm lý học đường, Trường Phổ thông liên cấp Phenikaa (Hà Nội) rút ra sau nhiều năm kinh nghiệm trong công tác tư vấn tâm lý cho học sinh.

Phân tích sâu về vấn đề này, cô Bùi Thảo Vân nói ở độ tuổi dậy thì, học sinh đang hoàn thiện nhận thức về xã hội và có nhu cầu chứng tỏ mình đã trưởng thành, muốn phá bỏ giới hạn. Tìm đến sử dụng chất kích thích, trong đó có thuốc lá, thuốc lá điện tử được các em lựa chọn như một cách để khẳng định bản thân.

Đặc biệt, ngày nay, thuốc lá điện tử được thiết kế với vẻ ngoài bắt mắt, mùi hương đa dạng và được quảng cáo là vô hại đã đánh trúng tâm lý tò mò của học sinh, khiến các em xem hành vi sử dụng thuốc lá điện tử để phô bày sự “cá tính” mà không cân nhắc hậu quả.

Trong giai đoạn đầu đời, các em nhận thấy nhu cầu được công nhận hay thuộc về một nhóm bạn là rất lớn. Vậy nên, nếu xung quanh có bạn bè hút thuốc lá, các em rất dễ bị lôi kéo để không bị coi là “lạc loài” - cô Bùi Thảo Vân nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, nhiều em phải đối mặt với áp lực học tập, thi cử hay những bất ổn trong quan hệ gia đình nhưng không được chia sẻ, lắng nghe kịp thời nên phải tự tìm cách khác để giải tỏa. Thuốc lá lợi dụng điểm yếu này để xâm nhập vào đời sống của học sinh.

Cô Bùi Thảo Vân phân tích trong thuốc lá có chất gây nghiện chính là Nicotine. Khi đi vào trong cơ thể, Nicotine hoạt động bằng cách bắt chước Acetycholine – một chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên trong não bộ con người, gián tiếp làm tăng Dopamine.

“Mức độ Dopamine trong não tỷ lệ thuận với cảm giác hưng phấn, thoải mái của cơ thể. Bởi vậy, khi tần suất hút thuốc tăng lên các em ngày càng phụ thuộc cảm giác thư giãn giả tạo mà Nicotine sản sinh ra. Dần dần, từ chỗ ‘công cụ tinh thần’, các em lạm dụng thuốc lá và sử dụng ngay cả khi không cảm thấy căng thẳng”, cô Bùi Thảo Vân chia sẻ thêm.

Ngoài ra, không thể không nhắc đến nguyên nhân khác như sự thiếu hụt các sở thích và thói quen tích cực. Điều này đồng nghĩa rằng, học sinh thiếu đi những công cụ lành mạnh để điều tiết cảm xúc và tăng nguy cơ chọn thuốc lá làm lối tắt xoa dịu áp lực.



Thấu hiểu và đồng hành

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng học sinh hút thuốc lá đến từ nhiều “nguồn phát” khác nhau. Vì vậy, bên cạnh việc nâng cao ý thức của chính các em, sự thay đổi tích cực từ môi trường xung quanh sẽ giúp chấm dứt triệt để tình trạng này.

Từ góc độ chuyên môn tâm lý, cô Bùi Thảo Vân đề xuất “ba nhà” Nhà trường – Gia đình – Xã hội cần liên kết để xây dựng môi trường an toàn, sạch khói thuốc.

Cụ thể, “ba nhà” thực hiện nhất quán trong quan điểm, hành động về quản lý và xử lý hành vi sử dụng thuốc lá của học sinh, kiên quyết nói không với khói thuốc và xử lý nghiêm tình huống vi phạm. Đồng thời, tăng cường đối thoại giúp nắm bắt tình hình của học sinh, chuẩn bị can thiệp kịp thời khi phát hiện những dấu hiệu bất ổn trong tâm lý, sinh hoạt.

Hơn hết, cô Bùi Thảo Vân nhấn mạnh vai trò của giáo dục nhận thức thay vì kỷ luật nghiêm khắc.

“Kỷ luật nghiêm khắc có thể ngăn chặn hành vi tức thời nhưng giáo dục nhận thức mới tạo ra sự thay đổi bền vững”, cô Bùi Thảo Vân nêu quan điểm và giải thích kỷ luật là cách xử lý vi phạm của học sinh ở bề nổi, nếu quá cứng nhắc khiến học sinh nảy sinh tâm lý đối phó. Từ đó, có thể dẫn đến các hành vi nguy hiểm, khó kiểm soát hơn như lén lút sử dụng hoặc một số em cảm thấy bị cô lập, thậm chí xa rời trường học.

Ngược lại, giáo dục nhận thức cho học sinh là phương thức giải quyết ở chiều sâu, giúp học sinh hiểu được cần từ bỏ thuốc lá để không tự hủy hoại sức khỏe thay vì sợ phạt.

Cùng với đó, cô Bùi Thảo Vân đề xuất nhà trường hỗ trợ học sinh dựa trên sự thấu hiểu và đồng hành. Trường học cần đảm bảo môi trường an toàn,bình đẳng, không phán xét mà lắng nghe, giải đáp khúc mắc của học sinh. Trong công tác tuyên truyền phòng chống tác hại của khói thuốc, nhà trường cần cung cấp các thông tin khoa học, uy tín về thuốc lá, thuốc lá điện tử và tác hại để thuyết phục các em thay đổi hành vi.

Chưa kể, bên cạnh giảng dạy kiến thức trường học còn là nơi trang bị cho học sinh kỹ năng để phòng ngừa trước các tệ nạn, bao gồm:

Kỹ năng cảm nhận giá trị về bản thân: thầy cô công nhận điểm mạnh của học sinh; giúp các em tìm ra và phát triển các sở thích tốt để nâng cao sự tự tin, không cần phải “chứng tỏ bản thân” bằng cách hút thuốc.

Tư duy phân tích và phản biện vấn đề: trường học khuyến khích học sinh tự phân tích, tìm hiểu thông từ các nguồn uy tín và được kiểm chứng để tự nâng cao nhận thức về vấn đề của chính mình. Qua đó, tăng khả năng chịu trách nhiệm cho các quyết định, hành vi của bản.

Kỹ năng từ chối: nhà trường hướng dẫn và thực hành cùng học sinh các tình huống giả định để các em biết cách từ chối lời mời từ bạn bè mà không cảm thấy lo sợ bị cô lập.

Khi học sinh nhận thức được giá trị của sức khỏe và khả năng tự chủ của bản thân, các em sẽ hình thành “kháng thể” tâm lý tự nhiên với thuốc lá và đưa ra quyết định đúng đắn ngay cả khi không có sự giám sát của người lớn.



“Lực hút” của khói thuốc với tâm lý tuổi dậy thì

Đó là nhận định cô Bùi Thảo Vân – chuyên viên Tư vấn tâm lý học đường, Trường Phổ thông liên cấp Phenikaa (Hà Nội) rút ra sau nhiều năm kinh nghiệm trong công tác tư vấn tâm lý cho học sinh.

Phân tích sâu về vấn đề này, cô Bùi Thảo Vân nói ở độ tuổi dậy thì, học sinh đang hoàn thiện nhận thức về xã hội và có nhu cầu chứng tỏ mình đã trưởng thành, muốn phá bỏ giới hạn. Tìm đến sử dụng chất kích thích, trong đó có thuốc lá, thuốc lá điện tử được các em lựa chọn như một cách để khẳng định bản thân.

Đặc biệt, ngày nay, thuốc lá điện tử được thiết kế với vẻ ngoài bắt mắt, mùi hương đa dạng và được quảng cáo là vô hại đã đánh trúng tâm lý tò mò của học sinh, khiến các em xem hành vi sử dụng thuốc lá điện tử để phô bày sự “cá tính” mà không cân nhắc hậu quả.

Trong giai đoạn đầu đời, các em nhận thấy nhu cầu được công nhận hay thuộc về một nhóm bạn là rất lớn. Vậy nên, nếu xung quanh có bạn bè hút thuốc lá, các em rất dễ bị lôi kéo để không bị coi là “lạc loài” - cô Bùi Thảo Vân nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, nhiều em phải đối mặt với áp lực học tập, thi cử hay những bất ổn trong quan hệ gia đình nhưng không được chia sẻ, lắng nghe kịp thời nên phải tự tìm cách khác để giải tỏa. Thuốc lá lợi dụng điểm yếu này để xâm nhập vào đời sống của học sinh.

Cô Bùi Thảo Vân phân tích trong thuốc lá có chất gây nghiện chính là Nicotine. Khi đi vào trong cơ thể, Nicotine hoạt động bằng cách bắt chước Acetycholine – một chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên trong não bộ con người, gián tiếp làm tăng Dopamine.

“Mức độ Dopamine trong não tỷ lệ thuận với cảm giác hưng phấn, thoải mái của cơ thể. Bởi vậy, khi tần suất hút thuốc tăng lên các em ngày càng phụ thuộc cảm giác thư giãn giả tạo mà Nicotine sản sinh ra. Dần dần, từ chỗ ‘công cụ tinh thần’, các em lạm dụng thuốc lá và sử dụng ngay cả khi không cảm thấy căng thẳng”, cô Bùi Thảo Vân chia sẻ thêm.

Ngoài ra, không thể không nhắc đến nguyên nhân khác như sự thiếu hụt các sở thích và thói quen tích cực. Điều này đồng nghĩa rằng, học sinh thiếu đi những công cụ lành mạnh để điều tiết cảm xúc và tăng nguy cơ chọn thuốc lá làm lối tắt xoa dịu áp lực.



Thấu hiểu và đồng hành

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng học sinh hút thuốc lá đến từ nhiều “nguồn phát” khác nhau. Vì vậy, bên cạnh việc nâng cao ý thức của chính các em, sự thay đổi tích cực từ môi trường xung quanh sẽ giúp chấm dứt triệt để tình trạng này.

Từ góc độ chuyên môn tâm lý, cô Bùi Thảo Vân đề xuất “ba nhà” Nhà trường – Gia đình – Xã hội cần liên kết để xây dựng môi trường an toàn, sạch khói thuốc.

Cụ thể, “ba nhà” thực hiện nhất quán trong quan điểm, hành động về quản lý và xử lý hành vi sử dụng thuốc lá của học sinh, kiên quyết nói không với khói thuốc và xử lý nghiêm tình huống vi phạm. Đồng thời, tăng cường đối thoại giúp nắm bắt tình hình của học sinh, chuẩn bị can thiệp kịp thời khi phát hiện những dấu hiệu bất ổn trong tâm lý, sinh hoạt.

Hơn hết, cô Bùi Thảo Vân nhấn mạnh vai trò của giáo dục nhận thức thay vì kỷ luật nghiêm khắc.

“Kỷ luật nghiêm khắc có thể ngăn chặn hành vi tức thời nhưng giáo dục nhận thức mới tạo ra sự thay đổi bền vững”, cô Bùi Thảo Vân nêu quan điểm và giải thích kỷ luật là cách xử lý vi phạm của học sinh ở bề nổi, nếu quá cứng nhắc khiến học sinh nảy sinh tâm lý đối phó. Từ đó, có thể dẫn đến các hành vi nguy hiểm, khó kiểm soát hơn như lén lút sử dụng hoặc một số em cảm thấy bị cô lập, thậm chí xa rời trường học.

Ngược lại, giáo dục nhận thức cho học sinh là phương thức giải quyết ở chiều sâu, giúp học sinh hiểu được cần từ bỏ thuốc lá để không tự hủy hoại sức khỏe thay vì sợ phạt.

Cùng với đó, cô Bùi Thảo Vân đề xuất nhà trường hỗ trợ học sinh dựa trên sự thấu hiểu và đồng hành. Trường học cần đảm bảo môi trường an toàn,bình đẳng, không phán xét mà lắng nghe, giải đáp khúc mắc của học sinh. Trong công tác tuyên truyền phòng chống tác hại của khói thuốc, nhà trường cần cung cấp các thông tin khoa học, uy tín về thuốc lá, thuốc lá điện tử và tác hại để thuyết phục các em thay đổi hành vi.

Chưa kể, bên cạnh giảng dạy kiến thức trường học còn là nơi trang bị cho học sinh kỹ năng để phòng ngừa trước các tệ nạn, bao gồm:

Kỹ năng cảm nhận giá trị về bản thân: thầy cô công nhận điểm mạnh của học sinh; giúp các em tìm ra và phát triển các sở thích tốt để nâng cao sự tự tin, không cần phải “chứng tỏ bản thân” bằng cách hút thuốc.

Tư duy phân tích và phản biện vấn đề: trường học khuyến khích học sinh tự phân tích, tìm hiểu thông từ các nguồn uy tín và được kiểm chứng để tự nâng cao nhận thức về vấn đề của chính mình. Qua đó, tăng khả năng chịu trách nhiệm cho các quyết định, hành vi của bản.

Kỹ năng từ chối: nhà trường hướng dẫn và thực hành cùng học sinh các tình huống giả định để các em biết cách từ chối lời mời từ bạn bè mà không cảm thấy lo sợ bị cô lập.

Khi học sinh nhận thức được giá trị của sức khỏe và khả năng tự chủ của bản thân, các em sẽ hình thành “kháng thể” tâm lý tự nhiên với thuốc lá và đưa ra quyết định đúng đắn ngay cả khi không có sự giám sát của người lớn.