Trong nhiều năm qua, giáo dục Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng về quy mô, chất lượng, phổ cập và cơ hội tiếp cận giáo dục. Nhưng khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với giáo dục không còn dừng ở việc quản lý một hệ thống vận hành ổn định. Điều cần hơn là xây dựng một hệ thống đủ năng lực đổi mới, thích ứng và tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao. Đổi mới tư duy quản trị trở thành yêu cầu có tính nền tảng, quyết định khả năng bứt phá của ngành Giáo dục trong giai đoạn mới.
Liên quan đến vấn đề này, tại cuộc làm việc với ngành Giáo dục ngày 15/6 mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”.
Theo chuyên gia, bản chất của mô hình “quản lý giáo dục” là quản lý theo hướng hành chính, coi trọng sự ổn định và tính tuân thủ. Nhà trường được vận hành trong khuôn khổ các quy định, quy trình và cơ chế giám sát chặt chẽ. Cách tiếp cận này giúp duy trì trật tự của hệ thống, nhưng cũng làm giảm tính chủ động của cơ sở giáo dục, hạn chế động lực đổi mới và dễ khiến hoạt động giáo dục nghiêng về việc đáp ứng yêu cầu “đúng quy định” hơn là “làm tốt nhất có thể”.
Trong khi đó, cách tiếp cận “quản trị phát triển giáo dục” lại dịch chuyển trọng tâm sang hiệu quả, chất lượng và năng lực thích ứng của toàn hệ thống. Nhà nước không can thiệp sâu vào từng hoạt động cụ thể, mà tập trung vào việc thiết kế thể chế, xây dựng chuẩn mực, tạo hành lang pháp lý và điều phối nguồn lực. Quản trị được vận hành dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả đầu ra, thay vì chỉ dựa vào quy trình hay mức độ tuân thủ.
Nhà trường vì thế không còn là đơn vị thực thi đơn thuần, mà trở thành chủ thể có quyền tự quyết cao hơn, đồng thời phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn về chất lượng giáo dục mà mình tạo ra. Đây là tư duy hướng tới tạo động lực phát triển, coi trọng kết quả thực chất và mức độ tiến bộ của người học.
Chuyển động của giáo dục Việt Nam trong vài năm gần đây đã phần nào cho thấy xu hướng dịch chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị phát triển. Tự chủ đại học từng bước mở rộng quyền quyết định cho cơ sở đào tạo; đổi mới chương trình giáo dục phổ thông chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học; chuyển đổi số đang tạo điều kiện để quản lý và điều hành dựa trên dữ liệu thay vì chủ yếu dựa vào hồ sơ, thủ tục. Cùng với đó, các nỗ lực tinh gọn bộ máy, cắt giảm thủ tục hành chính và tăng cường trách nhiệm giải trình đang góp phần thay đổi cách vận hành của toàn hệ thống.
Khi tư duy quản trị phát triển trở thành định hướng vận hành của hệ thống giáo dục, vai trò của người đứng đầu cơ sở giáo dục thay đổi sâu sắc. Họ không chỉ là người điều hành hoạt động hằng ngày, mà trở thành người kiến tạo chiến lược phát triển của nhà trường. Điều đó đòi hỏi năng lực lãnh đạo, từ quản trị con người, quản trị chuyên môn đến quản trị dữ liệu và đổi mới tổ chức. Quan trọng hơn, họ cần được đặt trong một môi trường thể chế đủ rõ ràng để có thể chủ động hành động và chịu trách nhiệm đến cùng”.
Có thể nói, chuyển từ "quản lý giáo dục" sang "quản trị phát triển giáo dục" thực chất là chuyển từ tư duy bảo đảm hệ thống vận hành đúng quy định sang tư duy kiến tạo hệ thống phát triển. Khi sự thay đổi ấy diễn ra đồng bộ từ hoạch định chính sách đến từng nhà trường, giáo dục sẽ tạo được động lực đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng và phát huy tốt hơn vai trò là động lực phát triển đất nước.
