Chuyên đề về việc dạy học hai buổi/ngày đề xuất một hướng tiếp cận linh hoạt, qua đó góp phần xây dựng một nền giáo dục công bằng, hiệu quả và bền vững.
Nhìn từ các cấp học, tiểu học - giai đoạn 6 - 11 tuổi là thời điểm quan trọng để hình thành các kỹ năng cơ bản như đọc, viết, tính toán và giao tiếp. Việc tổ chức học hai buổi/ngày giúp phân bổ thời lượng hợp lý giữa học tập chính khóa và các hoạt động trải nghiệm như nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống, từ đó phát triển toàn diện mà không gây quá tải cho học sinh.
Đối với phụ huynh, mô hình hai buổi/ngày - đặc biệt là bán trú - giúp giảm áp lực trong việc trông giữ, kèm cặp con sau giờ học. Ở thành thị, điều này hỗ trợ phụ huynh yên tâm công tác; ở nông thôn, nơi nhiều học sinh thiếu sự chăm sóc từ cha mẹ do mưu sinh xa nhà, học hai buổi tại trường giúp bảo đảm an toàn và duy trì nền nếp sinh hoạt. Tuy vậy, thách thức ở khu vực nông thôn là không nhỏ: Thiếu phòng học, giáo viên, bếp ăn bán trú là rào cản chính khiến nhiều trường chưa thể triển khai học hai buổi.
Học sinh THCS (12 - 15 tuổi) bước vào giai đoạn thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lý, nhận thức, và kỹ năng xã hội. Chương trình học ở cấp này bao gồm nhiều môn học tích hợp và tăng cường thực hành, thí nghiệm, nên việc tổ chức học hai buổi/ngày tại khu vực thành thị là hợp lý - vừa giúp hoàn thiện chương trình chính khóa, vừa tạo điều kiện cho hoạt động hướng nghiệp, trải nghiệm.
Ngược lại, ở nông thôn, học một buổi/ngày vẫn có thể đáp ứng yêu cầu nếu được tổ chức khoa học. Một số giải pháp có thể áp dụng gồm: Dạy tích hợp liên môn (Văn - Sử - Địa; Lý - Hóa - Sinh), học qua dự án gắn với thực tiễn địa phương (ví dụ: Đo đạc ruộng bằng kiến thức toán học), qua đó giảm phụ thuộc vào thời lượng mà vẫn nâng cao chất lượng.
Mô hình “Trường học mới” tại Colombia là minh chứng cho hiệu quả của phương pháp học linh hoạt: Học sinh chủ động nghiên cứu, giáo viên đóng vai trò hỗ trợ, phù hợp với cả những vùng khó khăn về cơ sở vật chất.
Ở cấp THPT, học sinh đã có khả năng tự định hướng học tập, đồng thời đối mặt với áp lực thi cử và lựa chọn nghề nghiệp. Do đó, cần có phương án phù hợp để các em có thời gian tự học, ôn luyện chuyên sâu, tham gia hoạt động ngoại khóa, hoặc nghỉ ngơi, giải tỏa căng thẳng. Tuy nhiên, tại các trường chuyên, lớp chọn, hoặc trường quốc tế, việc học hai buổi/ngày vẫn cần thiết để triển khai chương trình nâng cao, luyện thi học sinh giỏi hoặc phát triển năng lực đặc thù.
Một số trường ở TP Hồ Chí Minh đã áp dụng mô hình kết hợp: Một buổi chính khóa và một buổi tự chọn với nội dung kỹ năng mềm, tin học, khởi nghiệp - cách làm này nhận được sự ủng hộ tích cực từ phụ huynh.
Cùng với đó, ở thành thị, hệ thống cơ sở vật chất, tài chính và nhận thức xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức học hai buổi/ngày, nhưng nguy cơ học sinh bị quá tải, thiếu trải nghiệm thực tế lại là mặt trái cần lưu ý. Ở nông thôn, dù điều kiện còn hạn chế, song nhiều trường học đã khéo léo lồng ghép giáo dục kỹ năng sống vào hoạt động học tập - từ đó góp phần bù đắp những thiếu hụt về cơ sở vật chất bằng chính nguồn lực văn hóa, xã hội của cộng đồng địa phương.
Không có một mô hình dạy học nào là tối ưu cho mọi hoàn cảnh nên cần được quyết định dựa trên đặc điểm tâm sinh lý học sinh, yêu cầu chương trình và điều kiện thực tế của từng địa phương. Tiểu học nên ưu tiên hai buổi để xây nền tảng vững chắc; THPT cần tạo điều kiện cho học sinh tự học và định hướng nghề nghiệp. Bên cạnh đó, sự chênh lệch giữa thành thị và nông thôn đòi hỏi những giải pháp linh hoạt, công bằng, từ chính sách vĩ mô đến thực hành ở từng trường học.
Bởi vậy, chỉ khi nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh và cộng đồng cùng nhìn nhận đúng bản chất vấn đề, cùng hành động vì lợi ích phát triển toàn diện của học sinh, nền giáo dục phổ thông mới có thể đạt được sự hài hòa giữa chất lượng và công bằng - giữa kỳ vọng và thực tiễn.
