Chìa khóa đưa giáo dục STEAM vào đời sống học đường

GD&TĐ - Để giáo dục STEAM trở thành năng lực thực sự, trường học cần nghiên cứu kỹ điều kiện, năng lực triển khai và xây dựng lộ trình phù hợp.

Chủ động mời chuyên gia trực tiếp tập huấn

Ngày nay, phương pháp giáo dục STEAM đã không còn quá xa lạ với các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, việc triển khai mô hình này tại nhiều trường học vẫn gặp không ít lúng túng. Một số nơi dừng lại ở tập huấn ngắn hạn rồi giao việc cho giáo viên, khiến STEAM dễ biến thành hoạt động mang tính hình thức, phong trào.

Đứng ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường THCS Chu Văn An (phường Việt Hưng, Hà Nội) khẳng định, muốn STEAM trở thành năng lực thực sự của nhà trường đòi hỏi nỗ lực liên tục trong xây dựng đội ngũ.

Trường THCS Chu Văn An xác định bồi dưỡng giáo viên từ nhận thức – trải nghiệm – thực hành – chia sẻ – cải tiến. Lộ trình này được cụ thể hóa bài bản thông qua 5 phương hướng triển khai.



Thứ nhất, bồi dưỡng nhận thức và nền tảng chuyên môn. Nhà trường chủ động mời chuyên gia trực tiếp tập huấn cho cán bộ, giáo viên giúp thầy cô có cái nhìn rõ nét về thực tiễn triển khai STEAM. Cụ thể là phải giảng dạy như thế nào để học sinh chủ động vận dụng kiến thức, tự do sáng tạo, tìm kiếm và thử nghiệm giải pháp.

“Điều tôi đặc biệt quan tâm là giáo viên phải hiểu bản chất của STEAM thay vì nghĩ đơn giản là “làm mô hình”, “làm sản phẩm”. Nếu không, dạy học STEAM dễ biến thành tổ chức hoạt động thủ công hoặc cuộc thi thiết kế. Nhưng sản phẩm chỉ là phương tiện; trang bị năng lực giải quyết vấn đề cho người học mới là mục tiêu cốt lõi của giáo dục”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.

Thứ hai, đưa giáo viên ra khỏi không gian của lớp tập huấn để học từ thực tiễn. Thông qua tài liệu, nhà giáo có thể hình dung sơ bộ về môi trường học hiện đại, song muốn bắt tay vào thiết kế một “bản vẽ” chi tiết thì chỉ đọc thôi là chưa đủ mà cần được nhìn, nghe, trải nghiệm và phân tích từ mô hình thực tế.

Thấu hiểu tâm lý đó, Trường THCS Chu Văn An thường xuyên tạo cơ hội để giáo viên tham quan mô hình STEAM tại các trường quốc tế. Đặc biệt, học hỏi kinh nghiệm bên ngoài nhằm hướng tới mục tiêu nhất quán là sự thay đổi bên trong nhà trường.

Vì vậy, bên cạnh quan sát, giáo viên có nhiệm vụ đánh giá tính khả thi của phương án triển khai mẫu nếu được áp dụng tại trường, thậm chí dự tính cách chuyển hóa thành hoạt động cụ thể cho học sinh.

Một khâu quan trọng không kém là tranh thủ sinh hoạt chuyên môn để thử nghiệm ý tưởng sư phạm. Giải thích rõ hơn về phương hướng này, ông Nguyễn Anh Tuấn nói thông thường, giáo viên sẽ thiết kế bài giảng theo nội dung riêng của từng bộ môn. Với giáo dục STEAM, nhà trường chuyển sang tổ chức theo nhóm chuyên môn và đặt ra bài toán thực tiễn lớn.

“Giáo viên dạy Toán, Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, Nghệ thuật, Ngữ văn,… đều cần huy động kiến thức để xây dựng chủ đề; đồng thời giảng giải để học trò tiếp cận và giải quyết vấn đề dưới nhiều góc độ. Khi đó, chính thầy cô cũng bắt đầu hình thành tư duy thiết kế chương trình liên môn”, ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Song song với đó, cần tạo môi trường để thầy và trò cùng học thông qua các Ngày hội STEM liên trường, giúp giáo viên và học sinh giao lưu, trình bày và phản biện ý tưởng. Đồng thời, góp phần hình thành hệ sinh thái học tập mở nơi học sinh tiếp nhận tri thức từ giáo viên, giáo viên học từ đồng nghiệp, các nhà trường học hỏi lẫn nhau và sản phẩm của học sinh trở thành dữ liệu để nhà nâng cấp mô hình.

Đáng chú ý, cần tạo dựng chu trình phát triển liên tục từ tập huấn, học hỏi, thực hành, chia sẻ để biến mỗi hoạt động giáo dục trong nhà trường thành cơ hội cải tiến chất lượng dạy và học.



Nhìn thẳng để hóa giải nguy cơ

Từ công tác bồi dưỡng đội ngũ sư phạm, ông Nguyễn Anh Tuấn rút ra kinh nghiệm để giáo dục STEAM hiệu quả cần đánh giá khách quan cả điều kiện lẫn năng lực tổ chức triển khai của tổ chức.

Là trường phổ thông chất lượng cao, tập thể sư phạm Trường THCS Chu Văn An xác định STEAM là trách nhiệm chung. Ngoài ra, nhà trường sở hữu đội ngũ giáo viên chuyên môn tốt, có tinh thần đổi mới; học sinh năng động, thích sáng tạo và trải nghiệm. Nhà trường có khả năng đầu tư cho hoạt động liên môn, kết nối chuyên gia và mở rộng không gian học tập.

Ông Nguyễn Anh Tuấn nhận xét: “Đó là điều kiện thuận lợi cơ bản, tạo nền tảng để STEAM không chỉ tồn tại trong một vài tiết học hay dừng lại ở phong trào của một vài cá nhân mà trở thành một thành tố trong văn hóa giáo dục của nhà trường”.

Tuy nhiên, nhìn từ chiều hướng ngược lại, để thiết kế mô hình STEAM có độ tương thích cao với đặc thù trường học và người học, giáo viên phải mất nhiều thời gian nghiên cứu.

Chưa kể, mỗi môn học có cách tiếp cận, thuật ngữ, tiến độ chương trình khác nhau. Vì vậy, để các tổ bộ môn cùng thống nhất mục tiêu, nội dung, phương pháp trong một chủ đề STEAM là không hề đơn giản. Đặc biệt, với trường học chất lượng cao càng phải tránh tư duy “cứ có STEAM là tốt”.

“Không phải nội dung nào cũng cần chuyển thành dự án STEAM quy mô lớn. Nếu xác định liệu STEAM không thực sự giúp học sinh vận dụng kiến thức tốt hơn mà gây chú ý bề nổi thì nhà trường vẫn lựa chọn phương pháp giảng dạy khác”, ông Nguyễn Anh Tuấn lưu ý.

Mặt khác, hệ thống phòng học và thiết bị phục vụ dạy STEAM còn chưa đồng bộ. Nhà trường cần tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, học liệu, tăng cường nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm, thực hành và nghiên cứu chuyên sâu.

Trăn trở lớn nhất nằm ở nguy cơ “sân khấu hóa” STEAM. Hiệu trưởng Nguyễn Anh Tuấn thẳng thắn đặt vấn đề: mọi người có xu hướng đánh giá hiệu quả STEAM qua một sản phẩm đẹp hoặc ngày hội sôi nổi nhưng điều đó không đồng nghĩa với một quá trình tổ chức dạy và học tốt.

“Học sinh có thể làm ra một mô hình bắt mắt, nhưng nếu em không biết tại sao phải thiết kế như vậy, chưa từng rút kinh nghiệm từ chính thử nghiệm thất bại của mình thì giá trị STEAM chưa cao”, ông Nguyễn Anh Tuấn nêu lên nỗi lo lắng.

Nhận rõ bản chất, Trường THCS Chu Văn An kiên trì định hướng: khi triển khai mô hình dạy học STEAM cần lưu tâm tới quá trình học sinh phát hiện vấn đề, tìm kiếm giải pháp, thử nghiệm, đánh giá và cải tiến thay vì sản phẩm hữu hình. Đó là chính chìa khóa đưa phương pháp STEAM đi sâu vào đời sống học đường và đem lại giá trị bền vững cho giáo dục.

Chủ động mời chuyên gia trực tiếp tập huấn

Ngày nay, phương pháp giáo dục STEAM đã không còn quá xa lạ với các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, việc triển khai mô hình này tại nhiều trường học vẫn gặp không ít lúng túng. Một số nơi dừng lại ở tập huấn ngắn hạn rồi giao việc cho giáo viên, khiến STEAM dễ biến thành hoạt động mang tính hình thức, phong trào.

Đứng ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường THCS Chu Văn An (phường Việt Hưng, Hà Nội) khẳng định, muốn STEAM trở thành năng lực thực sự của nhà trường đòi hỏi nỗ lực liên tục trong xây dựng đội ngũ.

Trường THCS Chu Văn An xác định bồi dưỡng giáo viên từ nhận thức – trải nghiệm – thực hành – chia sẻ – cải tiến. Lộ trình này được cụ thể hóa bài bản thông qua 5 phương hướng triển khai.



Thứ nhất, bồi dưỡng nhận thức và nền tảng chuyên môn. Nhà trường chủ động mời chuyên gia trực tiếp tập huấn cho cán bộ, giáo viên giúp thầy cô có cái nhìn rõ nét về thực tiễn triển khai STEAM. Cụ thể là phải giảng dạy như thế nào để học sinh chủ động vận dụng kiến thức, tự do sáng tạo, tìm kiếm và thử nghiệm giải pháp.

“Điều tôi đặc biệt quan tâm là giáo viên phải hiểu bản chất của STEAM thay vì nghĩ đơn giản là “làm mô hình”, “làm sản phẩm”. Nếu không, dạy học STEAM dễ biến thành tổ chức hoạt động thủ công hoặc cuộc thi thiết kế. Nhưng sản phẩm chỉ là phương tiện; trang bị năng lực giải quyết vấn đề cho người học mới là mục tiêu cốt lõi của giáo dục”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.

Thứ hai, đưa giáo viên ra khỏi không gian của lớp tập huấn để học từ thực tiễn. Thông qua tài liệu, nhà giáo có thể hình dung sơ bộ về môi trường học hiện đại, song muốn bắt tay vào thiết kế một “bản vẽ” chi tiết thì chỉ đọc thôi là chưa đủ mà cần được nhìn, nghe, trải nghiệm và phân tích từ mô hình thực tế.

Thấu hiểu tâm lý đó, Trường THCS Chu Văn An thường xuyên tạo cơ hội để giáo viên tham quan mô hình STEAM tại các trường quốc tế. Đặc biệt, học hỏi kinh nghiệm bên ngoài nhằm hướng tới mục tiêu nhất quán là sự thay đổi bên trong nhà trường.

Vì vậy, bên cạnh quan sát, giáo viên có nhiệm vụ đánh giá tính khả thi của phương án triển khai mẫu nếu được áp dụng tại trường, thậm chí dự tính cách chuyển hóa thành hoạt động cụ thể cho học sinh.

Một khâu quan trọng không kém là tranh thủ sinh hoạt chuyên môn để thử nghiệm ý tưởng sư phạm. Giải thích rõ hơn về phương hướng này, ông Nguyễn Anh Tuấn nói thông thường, giáo viên sẽ thiết kế bài giảng theo nội dung riêng của từng bộ môn. Với giáo dục STEAM, nhà trường chuyển sang tổ chức theo nhóm chuyên môn và đặt ra bài toán thực tiễn lớn.

“Giáo viên dạy Toán, Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, Nghệ thuật, Ngữ văn,… đều cần huy động kiến thức để xây dựng chủ đề; đồng thời giảng giải để học trò tiếp cận và giải quyết vấn đề dưới nhiều góc độ. Khi đó, chính thầy cô cũng bắt đầu hình thành tư duy thiết kế chương trình liên môn”, ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Song song với đó, cần tạo môi trường để thầy và trò cùng học thông qua các Ngày hội STEM liên trường, giúp giáo viên và học sinh giao lưu, trình bày và phản biện ý tưởng. Đồng thời, góp phần hình thành hệ sinh thái học tập mở nơi học sinh tiếp nhận tri thức từ giáo viên, giáo viên học từ đồng nghiệp, các nhà trường học hỏi lẫn nhau và sản phẩm của học sinh trở thành dữ liệu để nhà nâng cấp mô hình.

Đáng chú ý, cần tạo dựng chu trình phát triển liên tục từ tập huấn, học hỏi, thực hành, chia sẻ để biến mỗi hoạt động giáo dục trong nhà trường thành cơ hội cải tiến chất lượng dạy và học.



Nhìn thẳng để hóa giải nguy cơ

Từ công tác bồi dưỡng đội ngũ sư phạm, ông Nguyễn Anh Tuấn rút ra kinh nghiệm để giáo dục STEAM hiệu quả cần đánh giá khách quan cả điều kiện lẫn năng lực tổ chức triển khai của tổ chức.

Là trường phổ thông chất lượng cao, tập thể sư phạm Trường THCS Chu Văn An xác định STEAM là trách nhiệm chung. Ngoài ra, nhà trường sở hữu đội ngũ giáo viên chuyên môn tốt, có tinh thần đổi mới; học sinh năng động, thích sáng tạo và trải nghiệm. Nhà trường có khả năng đầu tư cho hoạt động liên môn, kết nối chuyên gia và mở rộng không gian học tập.

Ông Nguyễn Anh Tuấn nhận xét: “Đó là điều kiện thuận lợi cơ bản, tạo nền tảng để STEAM không chỉ tồn tại trong một vài tiết học hay dừng lại ở phong trào của một vài cá nhân mà trở thành một thành tố trong văn hóa giáo dục của nhà trường”.

Tuy nhiên, nhìn từ chiều hướng ngược lại, để thiết kế mô hình STEAM có độ tương thích cao với đặc thù trường học và người học, giáo viên phải mất nhiều thời gian nghiên cứu.

Chưa kể, mỗi môn học có cách tiếp cận, thuật ngữ, tiến độ chương trình khác nhau. Vì vậy, để các tổ bộ môn cùng thống nhất mục tiêu, nội dung, phương pháp trong một chủ đề STEAM là không hề đơn giản. Đặc biệt, với trường học chất lượng cao càng phải tránh tư duy “cứ có STEAM là tốt”.

“Không phải nội dung nào cũng cần chuyển thành dự án STEAM quy mô lớn. Nếu xác định liệu STEAM không thực sự giúp học sinh vận dụng kiến thức tốt hơn mà gây chú ý bề nổi thì nhà trường vẫn lựa chọn phương pháp giảng dạy khác”, ông Nguyễn Anh Tuấn lưu ý.

Mặt khác, hệ thống phòng học và thiết bị phục vụ dạy STEAM còn chưa đồng bộ. Nhà trường cần tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, học liệu, tăng cường nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm, thực hành và nghiên cứu chuyên sâu.

Trăn trở lớn nhất nằm ở nguy cơ “sân khấu hóa” STEAM. Hiệu trưởng Nguyễn Anh Tuấn thẳng thắn đặt vấn đề: mọi người có xu hướng đánh giá hiệu quả STEAM qua một sản phẩm đẹp hoặc ngày hội sôi nổi nhưng điều đó không đồng nghĩa với một quá trình tổ chức dạy và học tốt.

“Học sinh có thể làm ra một mô hình bắt mắt, nhưng nếu em không biết tại sao phải thiết kế như vậy, chưa từng rút kinh nghiệm từ chính thử nghiệm thất bại của mình thì giá trị STEAM chưa cao”, ông Nguyễn Anh Tuấn nêu lên nỗi lo lắng.

Nhận rõ bản chất, Trường THCS Chu Văn An kiên trì định hướng: khi triển khai mô hình dạy học STEAM cần lưu tâm tới quá trình học sinh phát hiện vấn đề, tìm kiếm giải pháp, thử nghiệm, đánh giá và cải tiến thay vì sản phẩm hữu hình. Đó là chính chìa khóa đưa phương pháp STEAM đi sâu vào đời sống học đường và đem lại giá trị bền vững cho giáo dục.