Triết lý giáo dục thời đại số: Khai phóng sáng tạo học sinh
2026/01/18 16:53
GD&TĐ - Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội để đổi mới phương pháp dạy và học.
Tuy nhiên, sức mạnh công nghệ chỉ thực sự phát huy khi giáo viên giữ vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện để học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, phát triển tư duy và sáng tạo, thay vì chỉ thụ động tiếp nhận kiến thức.
Giáo viên vào “đường đua” công nghệ
Tham gia nhiều khóa tập huấn và trực tiếp mở các lớp học trực tuyến về ứng dụng công nghệ cho giáo viên, cô Mai Thị Thu Hà - Trường THPT Duy Tân (Quảng Phú, Đà Nẵng) nhận thấy sự phân hóa rõ rệt trong đội ngũ giáo viên khi bước vào lộ trình chuyển đổi số. Một số giáo viên chủ động học hỏi, xem công nghệ là cơ hội để làm mới phương pháp giảng dạy. Nhưng không ít người lại cảm thấy lúng túng, “ngợp” trước quá nhiều công cụ, không biết nên bắt đầu từ đâu.
Theo cô Hà, sự chênh lệch này dễ dẫn đến việc lạm dụng công nghệ trong lớp học. Có giáo viên sử dụng trình chiếu, video hay các ứng dụng AI dày đặc suốt tiết học, khiến học sinh gần như chỉ “xem” thay vì thực sự học. “Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nó giải phóng sức sáng tạo của học sinh, chứ không phải thay thế giọng giảng của thầy cô”, cô nhấn mạnh. Khi cả tiết học dồn lên màn hình, sự tương tác, đối thoại và cảm xúc sư phạm - yếu tố tạo nên “linh hồn” lớp học - dần mờ nhạt.
Tại những vùng còn nhiều khó khăn, việc ứng dụng AI càng lộ rõ rào cản. Ông Võ Đăng Chín – Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học & THCS Trà Nam (Trà Linh, Đà Nẵng) chia sẻ, nhiều giáo viên dù đã được tập huấn vẫn chưa hình dung rõ cách tổ chức hoạt động học tập với công nghệ. Ở không ít lớp, việc ứng dụng chỉ dừng lại ở thay đổi phương tiện, từ “đọc - chép” sang “chiếu - chép”, chưa tạo ra chuyển biến thực chất trong cách học của học sinh.
Một số giáo viên mạnh dạn thiết kế bài tập tương tác để học sinh làm trực tiếp trên máy tính bảng. Tuy nhiên, khi hàng chục thiết bị cùng truy cập, đường truyền Internet nhanh chóng quá tải, gây gián đoạn tiết học. “Muốn triển khai công nghệ hiệu quả, giáo viên buộc phải chuẩn bị nhiều phương án song song, không thể phụ thuộc hoàn toàn vào một công cụ hay một kịch bản cố định”, ông Chín nói.
Đồng hành cùng nhiều trường học ở Đà Nẵng trong các khóa tập huấn và hướng dẫn ứng dụng AI vào quản lý, dạy học, ThS Lê Vũ - Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) - cho rằng một hiểu lầm phổ biến hiện nay là đồng nhất việc dạy học lấy người học làm trung tâm với việc giáo viên “lùi vai”, để AI thay mình.
Theo ông, thực tế không phải vậy. AI không làm suy yếu vai trò của người thầy mà đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực sư phạm. Giáo viên cần nắm rõ năng lực, nhu cầu và nhịp độ học tập của học sinh để thiết kế các hoạt động phù hợp, đồng thời vẫn giữ vững chuẩn mực và định hướng học thuật.
Ảnh minh họa INT.
Dùng AI “hút” học sinh
Thay vì để học sinh dán mắt vào điện thoại hay tivi, cô Thu Hà đã ứng dụng AI để thiết kế trò chơi “Theo dấu chân trắc nghiệm”. Học sinh vẫn làm bài trên giấy theo cách truyền thống nhưng kết hợp với hoạt động tô màu.
Mỗi đáp án đúng sẽ tương ứng với một vị trí và màu sắc trên khối hình vuông bí ẩn. Khi các em hoàn thành việc tô màu, một bức tranh sẽ hiện ra, ví dụ như hình chiếc đồng hồ cát. Qua trò chơi này, cô Hà gửi gắm thông điệp về quản lý thời gian học tập, đặc biệt với học sinh lớp 12 chuẩn bị Kỳ thi tốt nghiệp THPT. Ở đây, AI chỉ đóng vai trò thiết kế ý tưởng; trung tâm của tiết học vẫn là học sinh, tự chiếm lĩnh kiến thức và tương tác trực tiếp.
Không phủ nhận sức mạnh của AI, cô Hà sử dụng công nghệ một cách có chọn lọc, chủ yếu ở khâu khởi động để tạo tình huống gợi mở. Trong bài học về lưu huỳnh, cô dùng AI kể câu chuyện về những người thợ làm diêm ở Thụy Điển xưa mắc bệnh ung thư phổi, từ đó dẫn dắt học sinh vào nội dung bài học. Theo cô Hà, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò tổ chức và dẫn dắt của giáo viên.
Cô Phạm Thị Thanh Dung - Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (Đà Nẵng) - đã tổ chức cho học sinh khối lớp 10 một dự án học tập sáng tạo: làm video AI trong môn Địa lí. “Nội dung Địa lí tự nhiên lớp 10 có nhiều kiến thức trừu tượng, đòi hỏi khả năng hình dung cao, và video AI cho phép mô phỏng động các quá trình tự nhiên, điều mà hình ảnh tĩnh hay video quay thực tế khó thực hiện được. Đây là công cụ đắc lực để trực quan hóa sự diễn biến của các hiện tượng”, cô Dung lý giải.
Trong dự án, học sinh phải tự viết câu lệnh, mô tả chi tiết bằng tiếng Anh, vừa học kiến thức môn học, vừa rèn luyện tư duy và sáng tạo. Vai trò của giáo viên là định hướng, kiểm soát mục tiêu và đánh giá chất lượng học tập, không để AI thay thế quá trình tư duy của học sinh.
Cô Mai Thị Thu Hà cũng nhấn mạnh, khi ứng dụng công nghệ số vào dạy học, nhiều giáo viên vẫn hiểu sai về “năng lực số” khi nghĩ rằng họ phải tạo ra sản phẩm công nghệ thay cho học sinh. “Chỉ khi học sinh tự tạo ra sản phẩm, các em mới hình thành năng lực số. Nếu giáo viên làm thay, công nghệ chỉ trở thành phương tiện, và học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động”, cô Hà chia sẻ.
Bên cạnh đó, việc để các công cụ AI như ChatGPT hay Gemini xây dựng ý tưởng hoạt động dạy học cũng tiềm ẩn nhiều hạn chế. Theo cô Hà, ý tưởng xuất phát từ giáo viên sẽ phù hợp hơn với đặc điểm và nhu cầu của học sinh, đồng thời khả thi hơn khi áp dụng vào thực tế lớp học.
Để triết lý giáo dục mở, linh hoạt và nhân văn thực sự đi vào đời sống lớp học, cần hai yếu tố then chốt: hạ tầng số đảm bảo công bằng trong tiếp cận tri thức và năng lực số vững chắc của đội ngũ giáo viên. Giáo viên cần dám bước ra khỏi vùng an toàn, coi AI là công cụ giúp giải phóng sức lao động, từ đó có thêm thời gian bồi dưỡng nhân cách, cảm xúc và sự trưởng thành cho học sinh - những giá trị mà công nghệ không thể thay thế. - ThS Lê Vũ
Hội đồng sư phạm Trường Tiểu học Ông Ích Khiêm (Hải Châu, Đà Nẵng) tập huấn ứng dụng AI vào công tác quản lý và dạy học. Ảnh: NTCC
Tuy nhiên, sức mạnh công nghệ chỉ thực sự phát huy khi giáo viên giữ vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện để học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, phát triển tư duy và sáng tạo, thay vì chỉ thụ động tiếp nhận kiến thức.
Giáo viên vào “đường đua” công nghệ
Tham gia nhiều khóa tập huấn và trực tiếp mở các lớp học trực tuyến về ứng dụng công nghệ cho giáo viên, cô Mai Thị Thu Hà - Trường THPT Duy Tân (Quảng Phú, Đà Nẵng) nhận thấy sự phân hóa rõ rệt trong đội ngũ giáo viên khi bước vào lộ trình chuyển đổi số. Một số giáo viên chủ động học hỏi, xem công nghệ là cơ hội để làm mới phương pháp giảng dạy. Nhưng không ít người lại cảm thấy lúng túng, “ngợp” trước quá nhiều công cụ, không biết nên bắt đầu từ đâu.
Theo cô Hà, sự chênh lệch này dễ dẫn đến việc lạm dụng công nghệ trong lớp học. Có giáo viên sử dụng trình chiếu, video hay các ứng dụng AI dày đặc suốt tiết học, khiến học sinh gần như chỉ “xem” thay vì thực sự học. “Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nó giải phóng sức sáng tạo của học sinh, chứ không phải thay thế giọng giảng của thầy cô”, cô nhấn mạnh. Khi cả tiết học dồn lên màn hình, sự tương tác, đối thoại và cảm xúc sư phạm - yếu tố tạo nên “linh hồn” lớp học - dần mờ nhạt.
Tại những vùng còn nhiều khó khăn, việc ứng dụng AI càng lộ rõ rào cản. Ông Võ Đăng Chín – Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học & THCS Trà Nam (Trà Linh, Đà Nẵng) chia sẻ, nhiều giáo viên dù đã được tập huấn vẫn chưa hình dung rõ cách tổ chức hoạt động học tập với công nghệ. Ở không ít lớp, việc ứng dụng chỉ dừng lại ở thay đổi phương tiện, từ “đọc - chép” sang “chiếu - chép”, chưa tạo ra chuyển biến thực chất trong cách học của học sinh.
Một số giáo viên mạnh dạn thiết kế bài tập tương tác để học sinh làm trực tiếp trên máy tính bảng. Tuy nhiên, khi hàng chục thiết bị cùng truy cập, đường truyền Internet nhanh chóng quá tải, gây gián đoạn tiết học. “Muốn triển khai công nghệ hiệu quả, giáo viên buộc phải chuẩn bị nhiều phương án song song, không thể phụ thuộc hoàn toàn vào một công cụ hay một kịch bản cố định”, ông Chín nói.
Đồng hành cùng nhiều trường học ở Đà Nẵng trong các khóa tập huấn và hướng dẫn ứng dụng AI vào quản lý, dạy học, ThS Lê Vũ - Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) - cho rằng một hiểu lầm phổ biến hiện nay là đồng nhất việc dạy học lấy người học làm trung tâm với việc giáo viên “lùi vai”, để AI thay mình.
Theo ông, thực tế không phải vậy. AI không làm suy yếu vai trò của người thầy mà đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực sư phạm. Giáo viên cần nắm rõ năng lực, nhu cầu và nhịp độ học tập của học sinh để thiết kế các hoạt động phù hợp, đồng thời vẫn giữ vững chuẩn mực và định hướng học thuật.
Ảnh minh họa INT.
Dùng AI “hút” học sinh
Thay vì để học sinh dán mắt vào điện thoại hay tivi, cô Thu Hà đã ứng dụng AI để thiết kế trò chơi “Theo dấu chân trắc nghiệm”. Học sinh vẫn làm bài trên giấy theo cách truyền thống nhưng kết hợp với hoạt động tô màu.
Mỗi đáp án đúng sẽ tương ứng với một vị trí và màu sắc trên khối hình vuông bí ẩn. Khi các em hoàn thành việc tô màu, một bức tranh sẽ hiện ra, ví dụ như hình chiếc đồng hồ cát. Qua trò chơi này, cô Hà gửi gắm thông điệp về quản lý thời gian học tập, đặc biệt với học sinh lớp 12 chuẩn bị Kỳ thi tốt nghiệp THPT. Ở đây, AI chỉ đóng vai trò thiết kế ý tưởng; trung tâm của tiết học vẫn là học sinh, tự chiếm lĩnh kiến thức và tương tác trực tiếp.
Không phủ nhận sức mạnh của AI, cô Hà sử dụng công nghệ một cách có chọn lọc, chủ yếu ở khâu khởi động để tạo tình huống gợi mở. Trong bài học về lưu huỳnh, cô dùng AI kể câu chuyện về những người thợ làm diêm ở Thụy Điển xưa mắc bệnh ung thư phổi, từ đó dẫn dắt học sinh vào nội dung bài học. Theo cô Hà, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò tổ chức và dẫn dắt của giáo viên.
Cô Phạm Thị Thanh Dung - Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (Đà Nẵng) - đã tổ chức cho học sinh khối lớp 10 một dự án học tập sáng tạo: làm video AI trong môn Địa lí. “Nội dung Địa lí tự nhiên lớp 10 có nhiều kiến thức trừu tượng, đòi hỏi khả năng hình dung cao, và video AI cho phép mô phỏng động các quá trình tự nhiên, điều mà hình ảnh tĩnh hay video quay thực tế khó thực hiện được. Đây là công cụ đắc lực để trực quan hóa sự diễn biến của các hiện tượng”, cô Dung lý giải.
Trong dự án, học sinh phải tự viết câu lệnh, mô tả chi tiết bằng tiếng Anh, vừa học kiến thức môn học, vừa rèn luyện tư duy và sáng tạo. Vai trò của giáo viên là định hướng, kiểm soát mục tiêu và đánh giá chất lượng học tập, không để AI thay thế quá trình tư duy của học sinh.
Cô Mai Thị Thu Hà cũng nhấn mạnh, khi ứng dụng công nghệ số vào dạy học, nhiều giáo viên vẫn hiểu sai về “năng lực số” khi nghĩ rằng họ phải tạo ra sản phẩm công nghệ thay cho học sinh. “Chỉ khi học sinh tự tạo ra sản phẩm, các em mới hình thành năng lực số. Nếu giáo viên làm thay, công nghệ chỉ trở thành phương tiện, và học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động”, cô Hà chia sẻ.
Bên cạnh đó, việc để các công cụ AI như ChatGPT hay Gemini xây dựng ý tưởng hoạt động dạy học cũng tiềm ẩn nhiều hạn chế. Theo cô Hà, ý tưởng xuất phát từ giáo viên sẽ phù hợp hơn với đặc điểm và nhu cầu của học sinh, đồng thời khả thi hơn khi áp dụng vào thực tế lớp học.
Để triết lý giáo dục mở, linh hoạt và nhân văn thực sự đi vào đời sống lớp học, cần hai yếu tố then chốt: hạ tầng số đảm bảo công bằng trong tiếp cận tri thức và năng lực số vững chắc của đội ngũ giáo viên. Giáo viên cần dám bước ra khỏi vùng an toàn, coi AI là công cụ giúp giải phóng sức lao động, từ đó có thêm thời gian bồi dưỡng nhân cách, cảm xúc và sự trưởng thành cho học sinh - những giá trị mà công nghệ không thể thay thế. - ThS Lê Vũ
