Thu hút nhân tài không chỉ bằng đãi ngộ mà bằng hệ sinh thái phát triển

Chương trình quy tụ các nhà nghiên cứu Việt Nam tại nước ngoài từ các trường đại học, phòng thí nghiệm và tổ chức nghiên cứu hàng đầu trên toàn thế giới.

Khoảng cách của giáo dục đại học và những trăn trở trước kỷ nguyên AI

Trong bài phát biểu, Bộ trưởng khẳng định: Bối cảnh hiện nay, không chỉ nguồn lực tài chính mà nhân tài đã trở thành cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia. Bởi lẽ, năng lực khoa học, công nghệ, sức mạnh kinh tế và trình độ phát triển xã hội đều phụ thuộc quyết định vào chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đội ngũ nhân tài.

Chủ đề hôm nay đặt ra một câu hỏi mang tính gợi mở. Chúng ta không chỉ tìm giải pháp để các nhà khoa học trở về, mà cần cùng nhau xây dựng một hệ sinh thái đủ hấp dẫn để nhân tài có thể ở lại, tìm thấy sự đồng điệu, hợp tác lâu dài vì sự phát triển của đất nước.

Nhìn nhận của Bộ trưởng, phát triển các cơ sở giáo dục đại học, xét đến cùng, là để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, bồi dưỡng và phát triển nhân tài; qua đó đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội và khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Đồng thời, giáo dục đại học còn là trụ cột để thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, phục vụ mục tiêu phát triển đất nước, đổi mới mô hình tăng trưởng, trong đó có tăng trưởng xanh và chuyển đổi số trong giai đoạn tới.

Nói về điều trăn trở nhất trên cương vị người đứng đầu ngành Giáo dục, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chia sẻ tâm tư về giáo dục đại học.

Ông cho rằng, dù còn không ít khó khăn như thiếu trường lớp, trang thiết bị dạy học và đội ngũ giáo viên - giáo dục phổ thông Việt Nam vẫn đạt nhiều thành tựu đáng tự hào khi đặt trong tương quan với khu vực và thế giới. Nếu tiếp tục khắc phục được những hạn chế về cơ sở vật chất và đội ngũ, giáo dục phổ thông Việt Nam sẽ còn tiến xa hơn nữa.

Đối với giáo dục nghề nghiệp, dù cũng còn không ít khó khăn, nhưng đây không phải là lĩnh vực quá khó nếu có sự đầu tư trọng điểm và gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo với doanh nghiệp, nhu cầu việc làm và thực tiễn nghề nghiệp.

Nhưng đối với giáo dục đại học, khoảng cách giữa Việt Nam với các nước phát triển vẫn còn khá xa. Để phát triển giáo dục đại học và từng bước bắt kịp các quốc gia tiên tiến không thể là câu chuyện của 5 hay 10 năm, mà là một quá trình công phu, lâu dài.

Khoảng cách đó có thể thấy rõ từ điều kiện cơ sở vật chất, chất lượng đội ngũ đến năng lực đóng góp của các trường đại học cho sự phát triển đất nước, cộng đồng khoa học quốc tế và phát triển các công nghệ mới.

Bộ trưởng cho biết, thời gian qua, Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đã dành nhiều sự quan tâm cho giáo dục đại học thông qua việc đầu tư nguồn lực và hoàn thiện cơ chế, chính sách. Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đề ra hệ thống giải pháp khá toàn diện; vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện hiệu quả.

Các cơ chế, chính sách hiện nay đã cởi mở và thông thoáng hơn rất nhiều, từ việc tăng cường quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học đến các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tuyển dụng và nhiều lĩnh vực khác. Nguồn lực dành cho giáo dục đại học cũng đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 71-NQ/TW và Luật Giáo dục đại học với mục tiêu chi khoảng 3% ngân sách Nhà nước. Vấn đề đặt ra là thực tế phân bổ và khả năng sử dụng hiệu quả nguồn lực này.

Tuy nhiên, điều khiến Bộ trưởng suy nghĩ nhiều hơn là tương lai của giáo dục đại học trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, đặc biệt dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông đặt ra hàng loạt câu hỏi: Hệ thống giáo dục đại học trên thế giới sẽ thay đổi như thế nào? Giáo dục đại học Việt Nam sẽ chuyển biến ra sao để không chỉ thích ứng mà còn làm chủ công nghệ và vươn lên cùng AI? Liệu vai trò của trường đại học, của giảng viên và nhà khoa học trong 5 năm tới có còn giống như hiện nay? Mô hình đào tạo, phương thức đào tạo và chương trình đào tạo có tiếp tục được duy trì như hiện tại hay không?

“Đó có lẽ không chỉ là trăn trở của riêng tôi mà là câu hỏi chung của tất cả chúng ta. Và đến nay, đây vẫn là bài toán chưa có lời giải rõ ràng bởi rất khó dự báo những thay đổi sẽ diễn ra trong tương lai”, Bộ trưởng chia sẻ.

Chương trình quy tụ các nhà nghiên cứu Việt Nam tại nước ngoài từ các trường đại học, phòng thí nghiệm và tổ chức nghiên cứu hàng đầu trên toàn thế giới.

Cần cơ chế triển khai cụ thể, phù hợp, đủ mạnh

Bên cạnh đó, Bộ trưởng còn một trăn trở khác mang tính lâu dài nhưng cũng rất cấp thiết ở thời điểm hiện nay, đó là làm thế nào để phát huy tối đa tiềm năng của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và nhân tài người Việt Nam ở cả trong và ngoài nước, đóng góp cho sự phát triển đất nước, trước hết là cho giáo dục đại học.

Theo Bộ trưởng, bên cạnh việc phát triển đội ngũ trong nước bằng các cơ chế, chính sách đủ mạnh để các nhà khoa học, nhà giáo và trí thức phát huy hết năng lực, Việt Nam còn có một nguồn lực đặc biệt quan trọng là cộng đồng chuyên gia, nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài.

Nhiều người trong số họ trưởng thành từ các chương trình học bổng của Chính phủ, từ các chương trình hợp tác quốc tế hoặc từ nền tảng giáo dục phổ thông trong nước, qua đó có cơ hội học tập, nghiên cứu và phát triển sự nghiệp ở nước ngoài. Ngoài nỗ lực của mỗi cá nhân, Bộ trưởng cho rằng thành công của họ cũng gắn liền với những cơ hội mà đất nước đã tạo dựng.

Vấn đề quan trọng là làm thế nào để kết nối và phát huy hiệu quả nguồn lực trí thức Việt Nam trên toàn cầu, qua đó đóng góp trực tiếp hoặc gián tiếp cho năng lực khoa học, công nghệ và chất lượng giáo dục đại học của Việt Nam.

“Đảng, Nhà nước, Bộ GD&ĐT luôn mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp cho đất nước. Dĩ nhiên, dù ở đâu các nhà khoa học vẫn có thể cống hiến bằng nhiều cách khác nhau, nhưng khi trực tiếp làm việc trong nước, sự đóng góp ấy sẽ tốt hơn, hiệu quả hơn”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Trong chương trình, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn bày tỏ mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu tham dự thẳng thắn trao đổi về hiệu quả thực tế của các cơ chế, chính sách đã được ban hành thời gian qua. Hiện nay nhiều chủ trương, chính sách, nghị định và đề án đã được ban hành. Điều quan trọng là cần đánh giá xem các cơ chế, chính sách đó đã thực sự phát huy hiệu quả hay chưa, còn những khó khăn, vướng mắc nào cần tiếp tục tháo gỡ.

Bộ trưởng khẳng định, những vấn đề thuộc thẩm quyền, Bộ GD&ĐT sẽ xử lý rất nhanh. Vấn đề vượt thẩm quyền, Bộ sẽ kiến nghị, đề xuất.

Ông cũng thông tin, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước sẽ làm việc trực tiếp với Bộ GD&ĐT cùng một số bộ, ngành về tình hình triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng như công tác chuẩn bị cho năm học mới.

Theo Bộ trưởng, điều này cho thấy sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước đối với giáo dục và đào tạo, nhất là từ cấp lãnh đạo cao nhất. Đây là cơ hội rất lớn để ngành Giáo dục đề xuất các giải pháp, sáng kiến nhằm hiện thực hóa các chủ trương đã được ban hành, đồng thời phản ánh những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện.

Từ thực tiễn đó, Bộ trưởng đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm trong công tác thu hút nhân tài. Ông cho rằng từ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Bộ GD&ĐT, đến lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học đều rất quan tâm và đặt ra những mục tiêu cụ thể về thu hút các nhà khoa học, giảng viên xuất sắc ở nước ngoài trở về làm việc. Nhiều cơ sở giáo dục đại học lớn đều có những chương trình, chỉ tiêu thu hút nhân tài rất rõ ràng.

Nhưng, liệu đây có phải cũng là quyết tâm, ý chí của cán bộ, giảng viên ở các bộ môn hay không? Nếu lãnh đạo trường mong muốn thu hút nhân tài, nhưng ở cấp khoa, bộ môn lại chưa thực sự sẵn sàng đón nhận những người giỏi hơn mình, thì việc tuyển dụng và bổ nhiệm sẽ gặp nhiều khó khăn.

“Chúng ta thường bàn nhiều về cơ chế, chính sách, chế độ đãi ngộ, nhưng có lẽ ít nói đến một vấn đề khác, đó là bản thân các trường đại học và đội ngũ khoa học hiện có thực sự mong muốn đón nhận những người giỏi hơn về làm việc hay chưa. Liệu có tâm lý e ngại khi xuất hiện những người có năng lực vượt trội hơn, có thể tạo ra sự cạnh tranh về vị trí của mình?”, Bộ trưởng đặt vấn đề.

Theo Bộ trưởng, để vượt qua rào cản này, cần nghiên cứu các mô hình tổ chức phù hợp, tạo ra những không gian phát triển mới thay vì chỉ dựa vào cơ cấu hiện có. Các trường đại học cần xây dựng những nhóm nghiên cứu mới, phòng thí nghiệm mới, tạo điều kiện để các nhà khoa học xuất sắc khi trở về có thể đảm nhiệm ngay những vị trí học thuật, chuyên môn phù hợp, phát huy năng lực một cách độc lập nhưng vẫn gắn kết, hợp tác hiệu quả với các đơn vị và đồng nghiệp trong trường.

Bộ trưởng thông tin, Bộ GD&ĐT đang hoàn thiện Thông tư quy định về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo hướng đổi mới mạnh mẽ so với trước đây. Chủ trương này nhận được sự đồng thuận và ủng hộ của nhiều nhà khoa học uy tín trong nước, trong đó có Hội đồng Giáo sư Nhà nước. Khi được ban hành, quy định mới sẽ tạo cơ chế thông thoáng hơn, tăng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học trong tuyển dụng, xét chọn, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cũng như bố trí các vị trí quản lý chuyên môn.

Một vấn đề khác được Bộ trưởng đặt ra là làm thế nào để việc thu hút các nhà khoa học trở về nước gắn với những nhiệm vụ phát triển đất nước đang được Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo triển khai, đặc biệt là các chương trình khoa học, công nghệ trọng điểm và các sản phẩm công nghệ chiến lược.

Theo Bộ trưởng, phát triển khoa học công nghệ luôn đòi hỏi quá trình đầu tư bài bản, có lộ trình và không thể đốt cháy giai đoạn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, bên cạnh mục tiêu phát triển dài hạn, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học có thể nhanh chóng tham gia giải quyết những vấn đề cấp bách của đất nước, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội thông qua các giải pháp và sản phẩm công nghệ cụ thể.

Bộ trưởng cũng cho rằng, cần tiếp tục thảo luận sâu hơn về câu hỏi “ai sẽ trở về và vì sao trở về”. Theo ông, các nhóm nhà khoa học ở những giai đoạn khác nhau của sự nghiệp có thể có những mối quan tâm khác nhau. Những nhà khoa học đã thành danh thường mong muốn tạo ra tác động lớn hơn cho xã hội, trong khi các nhà khoa học trẻ có thể có những ưu tiên và kỳ vọng khác.

Từ đó, Bộ trưởng đề nghị các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý cùng trao đổi để làm rõ ba vấn đề lớn: điều gì khiến các nhà khoa học mong muốn trở về; làm thế nào để các cơ sở giáo dục đại học thực sự sẵn sàng đón nhận và trọng dụng nhân tài; và làm thế nào để đội ngũ này có thể tham gia trực tiếp vào việc giải quyết những bài toán lớn của đất nước.

Ông nhấn mạnh, việc thu hút và phát huy nguồn lực trí thức không thể chỉ dừng ở các đề án hay chủ trương. Để chính sách đi vào thực tiễn cần có các cơ chế triển khai cụ thể, đủ mạnh và phù hợp.

Bộ trưởng bày tỏ mong muốn các ý kiến tại diễn đàn sẽ được tổng hợp thành những kiến nghị, giải pháp cụ thể gửi tới Bộ GD&ĐT, qua đó kịp thời báo cáo với lãnh đạo Đảng, Nhà nước và làm cơ sở cho việc hoàn thiện các chính sách trong thời gian tới.