Giáo dục trong 'đường băng' tăng trưởng hai con số: 'Mặt trận' mới trước làn sóng trí tuệ nhân tạo
2026/06/24 09:17
GD&TĐ - Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số đang tạo ra những đứt gãy và thay đổi sâu sắc trong cấu trúc nền kinh tế.
Trong vòng xoáy chuyển đổi ấy, hệ thống giáo dục nghề nghiệp không đơn thuần là nơi đào tạo nghề mà đã trở thành “mặt trận” mới - nơi quyết định năng lực cạnh tranh của lực lượng lao động và sự thành công của mục tiêu thu hút đầu tư chất lượng cao.
Tái cấu trúc việc làm
Bước vào kỷ nguyên số, nỗi lo máy móc thay thế con người ngày càng hiện hữu. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia, bản chất của sự thay đổi này không phải triệt tiêu việc làm mà là tái cấu trúc thị trường lao động.
Ông Đặng Minh Sự - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục Nghề nghiệp TPHCM khẳng định AI và tự động hóa sẽ đào thải những công việc mang tính lặp lại, dù là lao động thủ công hay các khâu tự động hóa ở cấp độ thấp. Ngược lại, nhu cầu tuyển dụng đối với các vị trí đòi hỏi kỹ năng vận hành, bảo trì công nghệ tiên tiến và đặc biệt kỹ năng mềm đang gia tăng mạnh mẽ.
Là trung tâm kinh tế đầu tàu, TPHCM chịu áp lực chuyển đổi nhanh và mạnh hơn nhiều địa phương khác. Nếu “mặt trận” giáo dục nghề nghiệp không hoàn thành nhiệm vụ nâng cấp kỹ năng và tái đào tạo, thành phố sẽ đối mặt với một nghịch lý nguy hiểm: Dư thừa lao động phổ thông thất nghiệp nhưng lại thiếu hụt nghiêm trọng lao động kỹ năng cao.
Đồng quan điểm, ông Lê Thiên Huy - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen, nhấn mạnh AI không thể thay thế con người, nhưng sẽ thay thế những người không làm chủ được công nghệ. Trong bối cảnh máy móc ngày càng thông minh, nguy cơ bị rập khuôn và “robot hóa” ngay trong chính công việc của mình là rất lớn.
Ông Huy dẫn ví dụ từ một quán kem tại Côn Đảo - nơi robot đã đảm nhận việc mang kem đến tận bàn cho khách. Nếu một nhân viên phục vụ nhà hàng chỉ biết lặp lại quy trình nhận order và phục vụ món ăn mà thiếu nụ cười, sự ân cần cùng khả năng xử lý tình huống linh hoạt, họ hoàn toàn có thể bị robot thay thế.
Vì vậy, triết lý đào tạo trên “mặt trận” mới đòi hỏi người học phải biết đặt tâm huyết vào công việc. Máy móc không có cảm xúc, đạo đức nghề nghiệp và cũng không có sự thấu cảm.
Chính vì thế, việc lồng ghép kỹ năng mềm, rèn luyện thái độ làm việc và đặc biệt trang bị năng lực “tự học suốt đời” đang được các cơ sở đào tạo chú trọng hàng đầu. Kỹ năng tự học giúp sinh viên không bị bó hẹp trong những công thức cũ, mà chủ động cập nhật tri thức mới để không bị tụt lại phía sau trước dòng chảy công nghệ.
Ở góc độ đào tạo hệ trung cấp, ông Hoàng Quốc Long - Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành, cho rằng doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần người lao động giỏi tay nghề mà còn phải có khả năng làm việc trong môi trường số hóa. Tại trường, kỹ năng nghề và kỹ năng số được đào tạo song hành.
Học sinh được tiếp cận AI, làm việc trên các nền tảng số và sử dụng những công cụ thực tế của doanh nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Mục tiêu cao nhất là khi tốt nghiệp ở độ tuổi 18 - 19, các em không chỉ là người thợ lành nghề mà còn trở thành những “công dân số” thực thụ, tự tin gia nhập thị trường lao động và thích ứng với tương lai.
Buổi thực hành tại Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành. Ảnh: Lâm Ngọc
Gỡ “điểm nghẽn” bằng lợi ích thực chứng
Dù giữ vai trò then chốt, hệ thống giáo dục nghề nghiệp hiện nay đối mặt với nhiều điểm nghẽn, đặc biệt bài toán phân luồng học sinh sau THCS, hạn chế về nguồn lực đầu tư và sự chênh lệch chất lượng đào tạo.
Trong nhiều năm qua, việc phân luồng học sinh sang học nghề vẫn gặp không ít khó khăn do tâm lý chuộng bằng cấp của phụ huynh. Theo ông Hoàng Quốc Long, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở chất lượng đào tạo mà ở khoảng cách thông tin. Nhiều phụ huynh vẫn giữ quan niệm phải học đại học mới là thành công, trong khi thị trường lao động lại thiếu hụt nhân lực có kỹ năng thực hành.
Để phá vỡ định kiến này, không thể chỉ dựa vào những lời khuyên hay khẩu hiệu tuyên truyền mà cần chứng minh bằng kết quả thực tế. Các trường phải minh bạch tỷ lệ việc làm, mức thu nhập của sinh viên sau tốt nghiệp và giới thiệu những câu chuyện thành công của cựu học sinh.
Thực tế cho thấy, với mô hình học nghề ngay sau THCS (mô hình 9+), học sinh vừa có bằng nghề, vừa có bằng văn hóa, đồng thời gia nhập thị trường lao động sớm hơn từ 2-3 năm so với bạn bè cùng trang lứa. Khi nhìn thấy lộ trình rõ ràng cùng những lợi ích thiết thực, phụ huynh sẽ dần thay đổi nhận thức.
Ở góc độ quản lý vĩ mô, ông Đặng Minh Sự nhận định công tác phân luồng thời gian qua chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng bởi việc hướng nghiệp chủ yếu dựa trên những lời khuyên, thay vì cho người học và phụ huynh thấy rõ các lợi ích thiết thực.
Để tạo bước đột phá, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình 9+, đồng thời mở rộng cơ hội liên thông lên đại học, bảo đảm học sinh học nghề luôn có lộ trình học tập và phát triển nghề nghiệp rộng mở.
Không chỉ đối mặt với bài toán phân luồng, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp còn chịu áp lực lớn về cơ sở vật chất và trang thiết bị đào tạo. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, vòng đời của máy móc và thiết bị ngày càng rút ngắn. Nếu các trường phải tự đầu tư toàn bộ hệ thống thực hành hiện đại ngay từ đầu, chi phí sẽ rất lớn, trong khi nguy cơ thiết bị nhanh chóng lỗi thời và gây lãng phí nguồn lực là khó tránh khỏi.
Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách đánh giá năng lực của trường nghề, chuyển từ việc đo đếm “năng lực đầu tư” sang đánh giá “năng lực liên kết”. Thay vì tự mua sắm toàn bộ trang thiết bị, việc đưa học sinh đến thực hành trực tiếp trên dây chuyền sản xuất và máy móc hiện đại của doanh nghiệp là giải pháp tối ưu.
Về phía Nhà nước, ông Đặng Minh Sự đề xuất cơ chế đầu tư “vốn mồi” theo hướng tập trung, không dàn trải. Nguồn lực công cần ưu tiên cho các trường chất lượng cao và ngành trọng điểm như vi mạch bán dẫn, logistics, chuyển đổi số, không phân biệt trường công hay trường tư.
Đồng thời, để thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các vùng miền, cần sớm xây dựng hệ thống học liệu số chuẩn hóa dùng chung, giúp học sinh tại các cơ sở vùng sâu, xa được tiếp cận nguồn tri thức chất lượng tương đương với các đô thị lớn.
Theo các chuyên gia, để tái đào tạo nhân lực tại TPHCM hiệu quả, cần xây dựng mô hình liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp. Nhà nước đóng vai trò điều phối, có chính sách thuế khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo. Doanh nghiệp chủ động “đặt hàng” chương trình học và hỗ trợ môi trường thực hành. Nhà trường linh hoạt triển khai các khóa học ngắn hạn, cấp chứng chỉ kỹ năng từng phần (Micro-credentials), giúp người lao động vừa làm việc vừa nâng cao năng lực.
Giờ học thuộc ngành Công nghệ ô tô, Trường Cao đẳng Bách khoa Bách Việt (TPHCM). Ảnh: BKBV
Trong vòng xoáy chuyển đổi ấy, hệ thống giáo dục nghề nghiệp không đơn thuần là nơi đào tạo nghề mà đã trở thành “mặt trận” mới - nơi quyết định năng lực cạnh tranh của lực lượng lao động và sự thành công của mục tiêu thu hút đầu tư chất lượng cao.
Tái cấu trúc việc làm
Bước vào kỷ nguyên số, nỗi lo máy móc thay thế con người ngày càng hiện hữu. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia, bản chất của sự thay đổi này không phải triệt tiêu việc làm mà là tái cấu trúc thị trường lao động.
Ông Đặng Minh Sự - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục Nghề nghiệp TPHCM khẳng định AI và tự động hóa sẽ đào thải những công việc mang tính lặp lại, dù là lao động thủ công hay các khâu tự động hóa ở cấp độ thấp. Ngược lại, nhu cầu tuyển dụng đối với các vị trí đòi hỏi kỹ năng vận hành, bảo trì công nghệ tiên tiến và đặc biệt kỹ năng mềm đang gia tăng mạnh mẽ.
Là trung tâm kinh tế đầu tàu, TPHCM chịu áp lực chuyển đổi nhanh và mạnh hơn nhiều địa phương khác. Nếu “mặt trận” giáo dục nghề nghiệp không hoàn thành nhiệm vụ nâng cấp kỹ năng và tái đào tạo, thành phố sẽ đối mặt với một nghịch lý nguy hiểm: Dư thừa lao động phổ thông thất nghiệp nhưng lại thiếu hụt nghiêm trọng lao động kỹ năng cao.
Đồng quan điểm, ông Lê Thiên Huy - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen, nhấn mạnh AI không thể thay thế con người, nhưng sẽ thay thế những người không làm chủ được công nghệ. Trong bối cảnh máy móc ngày càng thông minh, nguy cơ bị rập khuôn và “robot hóa” ngay trong chính công việc của mình là rất lớn.
Ông Huy dẫn ví dụ từ một quán kem tại Côn Đảo - nơi robot đã đảm nhận việc mang kem đến tận bàn cho khách. Nếu một nhân viên phục vụ nhà hàng chỉ biết lặp lại quy trình nhận order và phục vụ món ăn mà thiếu nụ cười, sự ân cần cùng khả năng xử lý tình huống linh hoạt, họ hoàn toàn có thể bị robot thay thế.
Vì vậy, triết lý đào tạo trên “mặt trận” mới đòi hỏi người học phải biết đặt tâm huyết vào công việc. Máy móc không có cảm xúc, đạo đức nghề nghiệp và cũng không có sự thấu cảm.
Chính vì thế, việc lồng ghép kỹ năng mềm, rèn luyện thái độ làm việc và đặc biệt trang bị năng lực “tự học suốt đời” đang được các cơ sở đào tạo chú trọng hàng đầu. Kỹ năng tự học giúp sinh viên không bị bó hẹp trong những công thức cũ, mà chủ động cập nhật tri thức mới để không bị tụt lại phía sau trước dòng chảy công nghệ.
Ở góc độ đào tạo hệ trung cấp, ông Hoàng Quốc Long - Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành, cho rằng doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần người lao động giỏi tay nghề mà còn phải có khả năng làm việc trong môi trường số hóa. Tại trường, kỹ năng nghề và kỹ năng số được đào tạo song hành.
Học sinh được tiếp cận AI, làm việc trên các nền tảng số và sử dụng những công cụ thực tế của doanh nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Mục tiêu cao nhất là khi tốt nghiệp ở độ tuổi 18 - 19, các em không chỉ là người thợ lành nghề mà còn trở thành những “công dân số” thực thụ, tự tin gia nhập thị trường lao động và thích ứng với tương lai.
Buổi thực hành tại Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành. Ảnh: Lâm Ngọc
Gỡ “điểm nghẽn” bằng lợi ích thực chứng
Dù giữ vai trò then chốt, hệ thống giáo dục nghề nghiệp hiện nay đối mặt với nhiều điểm nghẽn, đặc biệt bài toán phân luồng học sinh sau THCS, hạn chế về nguồn lực đầu tư và sự chênh lệch chất lượng đào tạo.
Trong nhiều năm qua, việc phân luồng học sinh sang học nghề vẫn gặp không ít khó khăn do tâm lý chuộng bằng cấp của phụ huynh. Theo ông Hoàng Quốc Long, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở chất lượng đào tạo mà ở khoảng cách thông tin. Nhiều phụ huynh vẫn giữ quan niệm phải học đại học mới là thành công, trong khi thị trường lao động lại thiếu hụt nhân lực có kỹ năng thực hành.
Để phá vỡ định kiến này, không thể chỉ dựa vào những lời khuyên hay khẩu hiệu tuyên truyền mà cần chứng minh bằng kết quả thực tế. Các trường phải minh bạch tỷ lệ việc làm, mức thu nhập của sinh viên sau tốt nghiệp và giới thiệu những câu chuyện thành công của cựu học sinh.
Thực tế cho thấy, với mô hình học nghề ngay sau THCS (mô hình 9+), học sinh vừa có bằng nghề, vừa có bằng văn hóa, đồng thời gia nhập thị trường lao động sớm hơn từ 2-3 năm so với bạn bè cùng trang lứa. Khi nhìn thấy lộ trình rõ ràng cùng những lợi ích thiết thực, phụ huynh sẽ dần thay đổi nhận thức.
Ở góc độ quản lý vĩ mô, ông Đặng Minh Sự nhận định công tác phân luồng thời gian qua chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng bởi việc hướng nghiệp chủ yếu dựa trên những lời khuyên, thay vì cho người học và phụ huynh thấy rõ các lợi ích thiết thực.
Để tạo bước đột phá, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình 9+, đồng thời mở rộng cơ hội liên thông lên đại học, bảo đảm học sinh học nghề luôn có lộ trình học tập và phát triển nghề nghiệp rộng mở.
Không chỉ đối mặt với bài toán phân luồng, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp còn chịu áp lực lớn về cơ sở vật chất và trang thiết bị đào tạo. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, vòng đời của máy móc và thiết bị ngày càng rút ngắn. Nếu các trường phải tự đầu tư toàn bộ hệ thống thực hành hiện đại ngay từ đầu, chi phí sẽ rất lớn, trong khi nguy cơ thiết bị nhanh chóng lỗi thời và gây lãng phí nguồn lực là khó tránh khỏi.
Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách đánh giá năng lực của trường nghề, chuyển từ việc đo đếm “năng lực đầu tư” sang đánh giá “năng lực liên kết”. Thay vì tự mua sắm toàn bộ trang thiết bị, việc đưa học sinh đến thực hành trực tiếp trên dây chuyền sản xuất và máy móc hiện đại của doanh nghiệp là giải pháp tối ưu.
Về phía Nhà nước, ông Đặng Minh Sự đề xuất cơ chế đầu tư “vốn mồi” theo hướng tập trung, không dàn trải. Nguồn lực công cần ưu tiên cho các trường chất lượng cao và ngành trọng điểm như vi mạch bán dẫn, logistics, chuyển đổi số, không phân biệt trường công hay trường tư.
Đồng thời, để thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các vùng miền, cần sớm xây dựng hệ thống học liệu số chuẩn hóa dùng chung, giúp học sinh tại các cơ sở vùng sâu, xa được tiếp cận nguồn tri thức chất lượng tương đương với các đô thị lớn.
Theo các chuyên gia, để tái đào tạo nhân lực tại TPHCM hiệu quả, cần xây dựng mô hình liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp. Nhà nước đóng vai trò điều phối, có chính sách thuế khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo. Doanh nghiệp chủ động “đặt hàng” chương trình học và hỗ trợ môi trường thực hành. Nhà trường linh hoạt triển khai các khóa học ngắn hạn, cấp chứng chỉ kỹ năng từng phần (Micro-credentials), giúp người lao động vừa làm việc vừa nâng cao năng lực.
