Đại học tinh hoa: Tạo tri thức, đào tạo nhân tài, dẫn dắt tương lai
2026/10/01 10:29
GD&TĐ - Đại học tinh hoa không chỉ được đo bằng điểm tuyển sinh, số công bố khoa học hay vị trí trên bảng xếp hạng quốc tế.
Quan trọng hơn, từ nền tảng của một “trường tốt”, nhà trường phải vươn lên thành trường dẫn dắt, tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài và tạo những tác động có ý nghĩa cho đất nước.
Thước đo của đại học tinh hoa
Tại hội thảo về phát triển mô hình đại học tinh hoa ngày 10/8, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân cho rằng yêu cầu xuyên suốt đối với giáo dục đại học trong giai đoạn tới là chất lượng. Chất lượng cần được đặt trong những chuẩn mực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và hội nhập quốc tế, nhất là khi trí tuệ nhân tạo, STEM và phát triển bền vững đang đặt ra những yêu cầu mới về nguồn nhân lực.
Theo Thứ trưởng Lê Quân, phát triển đại học tinh hoa, trọng điểm cần xác định những cơ sở và lĩnh vực có tiềm năng để tập trung nguồn lực. Việc được lựa chọn không đồng nghĩa với được công nhận là đại học tinh hoa, mà là được giao nhiệm vụ phát triển theo mục tiêu, lộ trình và kết quả cụ thể, đi kèm cơ chế đánh giá “có vào, có ra”.
Bộ GD&ĐT đang nghiên cứu mô hình đào tạo đại học tinh hoa nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Một trường đại học tốt cần đội ngũ giảng viên có trình độ, chương trình đào tạo chất lượng, sinh viên giỏi, cơ sở vật chất phù hợp, năng lực nghiên cứu và tỷ lệ việc làm cao. Tuy nhiên, những yếu tố này chưa đủ để tạo nên một đại học tinh hoa.
Một trường tốt đào tạo nhân lực đáp ứng nhu cầu thị trường lao động; một trường dẫn dắt còn góp phần định hình những năng lực mà thị trường tương lai cần. Một trường tốt tạo ra các công trình nghiên cứu có giá trị; một trường dẫn dắt mở ra hướng nghiên cứu mới, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm, giải pháp phục vụ xã hội.
Vì vậy, nếu chỉ xác định đại học tinh hoa bằng các tiêu chí về đầu vào, đội ngũ, cơ sở vật chất hay công bố khoa học, chúng ta mới trả lời được câu hỏi “trường mạnh đến đâu”, mà chưa trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “Trường dẫn dắt được điều gì?” Đây cần là một trong những vấn đề cốt lõi khi xây dựng mô hình đại học tinh hoa tại Việt Nam: chuyển từ “đo bằng chỉ số” sang “đo bằng tác động”.
Trong xu thế quốc tế hóa, các bảng xếp hạng đại học ngày càng có ảnh hưởng. Công bố quốc tế, trích dẫn khoa học, bằng sáng chế, tỷ lệ giảng viên trình độ cao hay mức độ quốc tế hóa đều là những chỉ báo quan trọng. Tuy nhiên, các chỉ số không thể phản ánh đầy đủ chất lượng và vai trò của một trường đại học.
Một trường có thể sở hữu nhiều công bố nhưng chưa tạo ra nhiều sản phẩm công nghệ; có thứ hạng tốt nhưng ảnh hưởng đến hệ sinh thái doanh nghiệp còn hạn chế; có đội ngũ học thuật mạnh nhưng chưa hình thành được các trung tâm nghiên cứu đủ năng lực giải quyết những bài toán lớn của quốc gia.
Đại học tinh hoa cần cả năng lực học thuật và khả năng tạo tác động. Về lâu dài, chính tác động mới là thước đo sâu hơn. Một công nghệ được doanh nghiệp ứng dụng, một sáng chế được thương mại hóa, một kết quả nghiên cứu góp phần hình thành chính sách, một nhóm nghiên cứu giải quyết bài toán công nghệ của ngành hay một thế hệ sinh viên trở thành nhà khoa học, doanh nhân, nhà quản lý có ảnh hưởng - đó mới là những dấu hiệu cho thấy một đại học đang thực sự vượt ra khỏi phạm vi của chính mình.
Sinh viên Trường ĐH Việt Đức tại phòng nghiên cứu. Ảnh: NTCC
Tinh hoa để tạo tác động, không phải đặc quyền
Đại học tinh hoa không nên được đo đơn thuần bằng số công bố, bằng sáng chế hay vị trí trên các bảng xếp hạng. Cần chuyển từ “excellence by metrics” - tinh hoa qua các chỉ số - sang “excellence by impact” - tinh hoa qua tác động. Khi đó, thứ hạng chỉ là tham chiếu, còn giá trị cốt lõi nằm ở những gì nhà trường tạo ra cho xã hội và đất nước.
Tinh hoa cũng không thể đồng nghĩa với đặc quyền. Nếu chỉ gắn với điểm tuyển sinh cao, học phí cao và điều kiện học tập vượt trội, mô hình này dễ tạo ra một tầng giáo dục dành cho nhóm có điều kiện. Tinh hoa phải được xác lập trên tài năng và tiềm năng, không phải xuất thân. Người có năng lực, dù ở thành thị hay vùng khó khăn, đều cần cơ hội tiếp cận môi trường phát triển tốt. Vì vậy, đại học tinh hoa phải đi cùng chính sách phát hiện tài năng, học bổng và hỗ trợ người học.
Ở chiều ngược lại, trường tinh hoa phải đủ sức thu hút và giữ chân giảng viên, nhà khoa học xuất sắc. Cốt lõi không chỉ là tập hợp người giỏi mà phải hình thành một hệ sinh thái nhân tài, nơi họ muốn đến, muốn ở lại và cùng tạo ra những giá trị mới.
Trường đại học thông thường đặt câu hỏi: Thị trường đang cần nhân lực gì? Trường dẫn dắt phải hỏi thêm: 10 - 20 năm tới, đất nước cần những năng lực gì? Khoảng cách giữa hai câu hỏi chính là khoảng cách giữa đào tạo đáp ứng và đào tạo dẫn dắt. AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới, y tế công nghệ cao, kinh tế số... đang tạo ra những yêu cầu mới về nhân lực. Đại học tinh hoa vì thế không thể chỉ chạy theo các ngành “hot”, mà phải góp phần kiến tạo năng lực cho nền kinh tế tương lai.
Muốn vậy, đại học cần kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và Nhà nước. Doanh nghiệp đưa ra bài toán thực tiễn; nhà khoa học tạo ra tri thức, công nghệ; Nhà nước định hướng chiến lược và hoàn thiện thể chế. Trong mối liên kết này, đại học có thể trở thành tác nhân tích hợp, kết nối nhân lực, tri thức và đổi mới sáng tạo. Đại học tinh hoa cũng không nhất thiết phải cùng một mô hình. Một trường có thể dẫn đầu về AI, trường khác về y sinh, kỹ thuật, kinh tế hay nông nghiệp công nghệ cao. Tinh hoa không đồng nghĩa với toàn năng; quan trọng là tạo được năng lực vượt trội trong những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.
Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với phát triển vùng. Vùng công nghiệp cần các trường mạnh về tự động hóa, vật liệu, sản xuất thông minh, logistics; vùng nông nghiệp cần công nghệ sinh học, nông nghiệp số; các đô thị lớn có thể phát triển những trung tâm tinh hoa về AI, tài chính, y tế, quản trị đô thị và công nghiệp sáng tạo.
Như vậy, có thể hình dung đại học tinh hoa theo sứ mạng, lĩnh vực và vùng, thay vì chỉ xác định một danh sách trường “top đầu”. Khi đó, các trường tinh hoa không trở thành những “ốc đảo học thuật”, mà là trung tâm lan tỏa tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Nếu Nhà nước đầu tư nhiều hơn, xã hội cũng có quyền kỳ vọng nhiều hơn. Thành công của đại học tinh hoa vì thế không chỉ đo bằng số bài báo, bằng sáng chế hay sinh viên tốt nghiệp, mà còn bằng khả năng hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân tài và tạo tác động cho ngành, địa phương, quốc gia.
Có thể xem đây là một “hợp đồng” mới: Nhà nước trao nguồn lực và không gian tự chủ, đại học đáp lại bằng chất lượng, nhân tài, tri thức, công nghệ và những đóng góp cụ thể cho xã hội. Đó là cách để “đặc thù” không biến thành “đặc quyền”.
Phòng thí nghiệm tại Viện Tế bào gốc, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TPHCM). Ảnh: Hà An
Thời AI, đại học tinh hoa phải dạy khác
AI đang làm thay đổi căn bản cách tạo lập và sử dụng tri thức. Khi AI có thể viết, dịch, lập trình, phân tích dữ liệu và hỗ trợ nghiên cứu, lợi thế của đại học không còn nằm đơn thuần ở việc truyền đạt nhiều kiến thức hơn. AI càng phát triển, đại học càng phải coi trọng những năng lực khó thay thế như tư duy phản biện, khả năng đặt vấn đề, sáng tạo, phán đoán, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Nếu giáo dục truyền thống giúp người học “biết và làm”, đại học tinh hoa phải tiến thêm một bước: biết đặt câu hỏi, tạo ra tri thức và dẫn dắt sự thay đổi.
Đó cũng là khác biệt giữa một trường tốt và một trường dẫn dắt: trường tốt thích ứng với thay đổi, trường dẫn dắt chuẩn bị con người để tạo ra thay đổi. Vì vậy, xây dựng đại học tinh hoa không nên chỉ là lựa chọn một số trường “tốt nhất”, mà phải xác lập một sứ mạng mới: hình thành những đầu tàu tri thức có khả năng đào tạo nhân tài, tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ và kết nối nguồn lực cho các mục tiêu dài hạn.
Một trường tốt tạo ra những sinh viên tốt. Một trường xuất sắc tạo ra những nhà nghiên cứu xuất sắc. Nhưng một trường dẫn dắt phải tạo ra con người, tri thức, công nghệ và hệ sinh thái có khả năng làm thay đổi một ngành, một vùng và rộng hơn là năng lực cạnh tranh quốc gia.
Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là “Trường nào được gọi là đại học tinh hoa?”, mà là: “Trường nào đang tạo ra những giá trị đất nước cần nhất cho tương lai?” Nếu trả lời được câu hỏi đó, đại học tinh hoa sẽ không còn là một danh hiệu để cạnh tranh, mà trở thành một sứ mệnh để dẫn dắt.
Bộ GD&ĐT đang xây dựng dự thảo “Chiến lược phát triển giáo dục đại học”, trong đó định hướng cả nước hình thành 3 - 5 đại học tinh hoa. Các trường này được kỳ vọng tập trung vào nghiên cứu đỉnh cao, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, giữ vai trò dẫn dắt, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và sản phẩm khoa học - công nghệ, đồng thời tạo tác động đối với nền kinh tế.
Hiện có 3 cơ sở giáo dục đại học đăng ký trở thành đại học tinh hoa gồm Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TPHCM và Trường Đại học VinUni.
Trước đó, trong Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, ban hành tháng 9/2025, Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT xây dựng Đề án phát triển 3 - 5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, đào tạo nhân tài quốc gia.
Phòng nghiên cứu bán dẫn tại Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TPHCM). Ảnh: HCMUT
Quan trọng hơn, từ nền tảng của một “trường tốt”, nhà trường phải vươn lên thành trường dẫn dắt, tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài và tạo những tác động có ý nghĩa cho đất nước.
Thước đo của đại học tinh hoa
Tại hội thảo về phát triển mô hình đại học tinh hoa ngày 10/8, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân cho rằng yêu cầu xuyên suốt đối với giáo dục đại học trong giai đoạn tới là chất lượng. Chất lượng cần được đặt trong những chuẩn mực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và hội nhập quốc tế, nhất là khi trí tuệ nhân tạo, STEM và phát triển bền vững đang đặt ra những yêu cầu mới về nguồn nhân lực.
Theo Thứ trưởng Lê Quân, phát triển đại học tinh hoa, trọng điểm cần xác định những cơ sở và lĩnh vực có tiềm năng để tập trung nguồn lực. Việc được lựa chọn không đồng nghĩa với được công nhận là đại học tinh hoa, mà là được giao nhiệm vụ phát triển theo mục tiêu, lộ trình và kết quả cụ thể, đi kèm cơ chế đánh giá “có vào, có ra”.
Bộ GD&ĐT đang nghiên cứu mô hình đào tạo đại học tinh hoa nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Một trường đại học tốt cần đội ngũ giảng viên có trình độ, chương trình đào tạo chất lượng, sinh viên giỏi, cơ sở vật chất phù hợp, năng lực nghiên cứu và tỷ lệ việc làm cao. Tuy nhiên, những yếu tố này chưa đủ để tạo nên một đại học tinh hoa.
Một trường tốt đào tạo nhân lực đáp ứng nhu cầu thị trường lao động; một trường dẫn dắt còn góp phần định hình những năng lực mà thị trường tương lai cần. Một trường tốt tạo ra các công trình nghiên cứu có giá trị; một trường dẫn dắt mở ra hướng nghiên cứu mới, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm, giải pháp phục vụ xã hội.
Vì vậy, nếu chỉ xác định đại học tinh hoa bằng các tiêu chí về đầu vào, đội ngũ, cơ sở vật chất hay công bố khoa học, chúng ta mới trả lời được câu hỏi “trường mạnh đến đâu”, mà chưa trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “Trường dẫn dắt được điều gì?” Đây cần là một trong những vấn đề cốt lõi khi xây dựng mô hình đại học tinh hoa tại Việt Nam: chuyển từ “đo bằng chỉ số” sang “đo bằng tác động”.
Trong xu thế quốc tế hóa, các bảng xếp hạng đại học ngày càng có ảnh hưởng. Công bố quốc tế, trích dẫn khoa học, bằng sáng chế, tỷ lệ giảng viên trình độ cao hay mức độ quốc tế hóa đều là những chỉ báo quan trọng. Tuy nhiên, các chỉ số không thể phản ánh đầy đủ chất lượng và vai trò của một trường đại học.
Một trường có thể sở hữu nhiều công bố nhưng chưa tạo ra nhiều sản phẩm công nghệ; có thứ hạng tốt nhưng ảnh hưởng đến hệ sinh thái doanh nghiệp còn hạn chế; có đội ngũ học thuật mạnh nhưng chưa hình thành được các trung tâm nghiên cứu đủ năng lực giải quyết những bài toán lớn của quốc gia.
Đại học tinh hoa cần cả năng lực học thuật và khả năng tạo tác động. Về lâu dài, chính tác động mới là thước đo sâu hơn. Một công nghệ được doanh nghiệp ứng dụng, một sáng chế được thương mại hóa, một kết quả nghiên cứu góp phần hình thành chính sách, một nhóm nghiên cứu giải quyết bài toán công nghệ của ngành hay một thế hệ sinh viên trở thành nhà khoa học, doanh nhân, nhà quản lý có ảnh hưởng - đó mới là những dấu hiệu cho thấy một đại học đang thực sự vượt ra khỏi phạm vi của chính mình.
Sinh viên Trường ĐH Việt Đức tại phòng nghiên cứu. Ảnh: NTCC
Tinh hoa để tạo tác động, không phải đặc quyền
Đại học tinh hoa không nên được đo đơn thuần bằng số công bố, bằng sáng chế hay vị trí trên các bảng xếp hạng. Cần chuyển từ “excellence by metrics” - tinh hoa qua các chỉ số - sang “excellence by impact” - tinh hoa qua tác động. Khi đó, thứ hạng chỉ là tham chiếu, còn giá trị cốt lõi nằm ở những gì nhà trường tạo ra cho xã hội và đất nước.
Tinh hoa cũng không thể đồng nghĩa với đặc quyền. Nếu chỉ gắn với điểm tuyển sinh cao, học phí cao và điều kiện học tập vượt trội, mô hình này dễ tạo ra một tầng giáo dục dành cho nhóm có điều kiện. Tinh hoa phải được xác lập trên tài năng và tiềm năng, không phải xuất thân. Người có năng lực, dù ở thành thị hay vùng khó khăn, đều cần cơ hội tiếp cận môi trường phát triển tốt. Vì vậy, đại học tinh hoa phải đi cùng chính sách phát hiện tài năng, học bổng và hỗ trợ người học.
Ở chiều ngược lại, trường tinh hoa phải đủ sức thu hút và giữ chân giảng viên, nhà khoa học xuất sắc. Cốt lõi không chỉ là tập hợp người giỏi mà phải hình thành một hệ sinh thái nhân tài, nơi họ muốn đến, muốn ở lại và cùng tạo ra những giá trị mới.
Trường đại học thông thường đặt câu hỏi: Thị trường đang cần nhân lực gì? Trường dẫn dắt phải hỏi thêm: 10 - 20 năm tới, đất nước cần những năng lực gì? Khoảng cách giữa hai câu hỏi chính là khoảng cách giữa đào tạo đáp ứng và đào tạo dẫn dắt. AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới, y tế công nghệ cao, kinh tế số... đang tạo ra những yêu cầu mới về nhân lực. Đại học tinh hoa vì thế không thể chỉ chạy theo các ngành “hot”, mà phải góp phần kiến tạo năng lực cho nền kinh tế tương lai.
Muốn vậy, đại học cần kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và Nhà nước. Doanh nghiệp đưa ra bài toán thực tiễn; nhà khoa học tạo ra tri thức, công nghệ; Nhà nước định hướng chiến lược và hoàn thiện thể chế. Trong mối liên kết này, đại học có thể trở thành tác nhân tích hợp, kết nối nhân lực, tri thức và đổi mới sáng tạo. Đại học tinh hoa cũng không nhất thiết phải cùng một mô hình. Một trường có thể dẫn đầu về AI, trường khác về y sinh, kỹ thuật, kinh tế hay nông nghiệp công nghệ cao. Tinh hoa không đồng nghĩa với toàn năng; quan trọng là tạo được năng lực vượt trội trong những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.
Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với phát triển vùng. Vùng công nghiệp cần các trường mạnh về tự động hóa, vật liệu, sản xuất thông minh, logistics; vùng nông nghiệp cần công nghệ sinh học, nông nghiệp số; các đô thị lớn có thể phát triển những trung tâm tinh hoa về AI, tài chính, y tế, quản trị đô thị và công nghiệp sáng tạo.
Như vậy, có thể hình dung đại học tinh hoa theo sứ mạng, lĩnh vực và vùng, thay vì chỉ xác định một danh sách trường “top đầu”. Khi đó, các trường tinh hoa không trở thành những “ốc đảo học thuật”, mà là trung tâm lan tỏa tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Nếu Nhà nước đầu tư nhiều hơn, xã hội cũng có quyền kỳ vọng nhiều hơn. Thành công của đại học tinh hoa vì thế không chỉ đo bằng số bài báo, bằng sáng chế hay sinh viên tốt nghiệp, mà còn bằng khả năng hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân tài và tạo tác động cho ngành, địa phương, quốc gia.
Có thể xem đây là một “hợp đồng” mới: Nhà nước trao nguồn lực và không gian tự chủ, đại học đáp lại bằng chất lượng, nhân tài, tri thức, công nghệ và những đóng góp cụ thể cho xã hội. Đó là cách để “đặc thù” không biến thành “đặc quyền”.
Phòng thí nghiệm tại Viện Tế bào gốc, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TPHCM). Ảnh: Hà An
Thời AI, đại học tinh hoa phải dạy khác
AI đang làm thay đổi căn bản cách tạo lập và sử dụng tri thức. Khi AI có thể viết, dịch, lập trình, phân tích dữ liệu và hỗ trợ nghiên cứu, lợi thế của đại học không còn nằm đơn thuần ở việc truyền đạt nhiều kiến thức hơn. AI càng phát triển, đại học càng phải coi trọng những năng lực khó thay thế như tư duy phản biện, khả năng đặt vấn đề, sáng tạo, phán đoán, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Nếu giáo dục truyền thống giúp người học “biết và làm”, đại học tinh hoa phải tiến thêm một bước: biết đặt câu hỏi, tạo ra tri thức và dẫn dắt sự thay đổi.
Đó cũng là khác biệt giữa một trường tốt và một trường dẫn dắt: trường tốt thích ứng với thay đổi, trường dẫn dắt chuẩn bị con người để tạo ra thay đổi. Vì vậy, xây dựng đại học tinh hoa không nên chỉ là lựa chọn một số trường “tốt nhất”, mà phải xác lập một sứ mạng mới: hình thành những đầu tàu tri thức có khả năng đào tạo nhân tài, tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ và kết nối nguồn lực cho các mục tiêu dài hạn.
Một trường tốt tạo ra những sinh viên tốt. Một trường xuất sắc tạo ra những nhà nghiên cứu xuất sắc. Nhưng một trường dẫn dắt phải tạo ra con người, tri thức, công nghệ và hệ sinh thái có khả năng làm thay đổi một ngành, một vùng và rộng hơn là năng lực cạnh tranh quốc gia.
Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là “Trường nào được gọi là đại học tinh hoa?”, mà là: “Trường nào đang tạo ra những giá trị đất nước cần nhất cho tương lai?” Nếu trả lời được câu hỏi đó, đại học tinh hoa sẽ không còn là một danh hiệu để cạnh tranh, mà trở thành một sứ mệnh để dẫn dắt.
Bộ GD&ĐT đang xây dựng dự thảo “Chiến lược phát triển giáo dục đại học”, trong đó định hướng cả nước hình thành 3 - 5 đại học tinh hoa. Các trường này được kỳ vọng tập trung vào nghiên cứu đỉnh cao, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, giữ vai trò dẫn dắt, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và sản phẩm khoa học - công nghệ, đồng thời tạo tác động đối với nền kinh tế.
Hiện có 3 cơ sở giáo dục đại học đăng ký trở thành đại học tinh hoa gồm Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TPHCM và Trường Đại học VinUni.
Trước đó, trong Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, ban hành tháng 9/2025, Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT xây dựng Đề án phát triển 3 - 5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, đào tạo nhân tài quốc gia.
