Nhưng đi cùng cơ hội ấy phải là trách nhiệm sử dụng hiệu quả nguồn lực công, nghiêm túc hoàn thành chương trình đào tạo và thực hiện đầy đủ những cam kết đã đặt ra.
Tinh thần này được thể hiện khá rõ trong quy định mới về đền bù chi phí đào tạo đối với du học sinh sử dụng ngân sách Nhà nước. Nghị định số 322/2026/NĐ-CP ngày 17/8/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 86/2021/NĐ-CP về việc công dân Việt Nam ra nước ngoài học tập, giảng dạy, nghiên cứu khoa học và trao đổi học thuật, có hiệu lực từ ngày 5/10/2026. Trong đó, quy định về chi phí đền bù và trách nhiệm của du học sinh được điều chỉnh theo hướng cụ thể hơn.
Theo Nghị định, chi phí đền bù là toàn bộ chi phí đào tạo đã được ngân sách Nhà nước chi trả, gồm: học phí, chi phí đi lại, sinh hoạt phí và các khoản chi phí khác liên quan đến việc học tập.
Du học sinh không phải là công chức, viên chức phải đền bù 100% chi phí nếu tự ý bỏ học, bỏ việc trong thời gian đào tạo; bị kỷ luật buộc thôi học; hoặc không được cơ sở đào tạo cấp văn bằng, chứng chỉ tốt nghiệp.
Điều đáng suy ngẫm ở đây không chỉ nằm ở con số 100%, mà là thông điệp về trách nhiệm. Một suất học bổng, chương trình đào tạo bằng ngân sách Nhà nước không đơn thuần là khoản hỗ trợ dành cho cá nhân. Đó là sự đầu tư của Nhà nước vào con người, với kỳ vọng người được đào tạo sẽ hoàn thành chương trình, tích lũy tri thức và sau đó đóng góp cho cơ quan, tổ chức, cộng đồng và đất nước.
Vì vậy, khi một người tự ý bỏ học, bỏ việc hoặc bị buộc thôi học do vi phạm kỷ luật, việc yêu cầu hoàn trả chi phí đào tạo là cách xác lập trách nhiệm đối với nguồn lực đã được sử dụng.
Chính sách này cũng đặt ra yêu cầu để mỗi người cân nhắc kỹ hơn trước khi nhận một suất đào tạo bằng ngân sách Nhà nước: năng lực có đáp ứng yêu cầu hay không, mục tiêu học tập có rõ ràng hay không và bản thân có đủ quyết tâm theo đuổi đến cùng hay không.
Ở góc độ đó, quy định đền bù không nên được nhìn đơn thuần như một chế tài tài chính. Xa hơn, đây là cách nâng cao ý thức trách nhiệm của người thụ hưởng chính sách công.
Tuy nhiên, một chính sách tốt không chỉ nghiêm mà còn phải công bằng. Điểm đáng chú ý của Nghị định 322/2026/NĐ-CP là bên cạnh việc quy định các trường hợp phải đền bù 100%, văn bản cũng xác định những trường hợp không phải đền bù.
Nói cách khác, chính sách hướng tới hai yêu cầu song hành: người hưởng chính sách phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, nhưng cũng phải được bảo vệ khi không hoàn thành chương trình vì những nguyên nhân nằm ngoài khả năng kiểm soát.
Từ câu chuyện của du học sinh, có thể nhìn rộng hơn về cách sử dụng nguồn lực Nhà nước trong giáo dục. Mọi chính sách hỗ trợ người học đều cần được thiết kế theo hướng tạo cơ hội nhưng đồng thời xác lập trách nhiệm.
Nếu chỉ nhấn mạnh quyền lợi mà xem nhẹ nghĩa vụ, thì nguồn lực công có nguy cơ bị sử dụng không hiệu quả. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng chế tài mà thiếu cơ chế xem xét hoàn cảnh khách quan, thì chính sách có thể trở nên cứng nhắc.
Bởi vậy, điều đáng kỳ vọng từ Nghị định 322/2026/NĐ-CP không chỉ là thu hồi đầy đủ những khoản kinh phí phải đền bù. Quan trọng hơn, đó là hình thành một văn hóa trách nhiệm trong thụ hưởng chính sách giáo dục: Nhà nước trao cơ hội, người học trân trọng cơ hội; Nhà nước đầu tư, người học phải nỗ lực để khoản đầu tư ấy tạo ra giá trị.
Một suất học tập ở nước ngoài vì thế không chỉ là cơ hội để đi xa, mà còn là cam kết phải trở về với tri thức, năng lực và trách nhiệm tương xứng với những gì đất nước đã đầu tư.
