Chính sách không chỉ góp phần giữ chân đội ngũ giàu kinh nghiệm, mà còn tạo “khoảng đệm” quan trọng để truyền nghề, nâng cao chất lượng đào tạo trong các ngành đặc thù.
Tháo gỡ thiếu nhân lực văn hóa, nghệ thuật
Điều 19, Nghị định số 93/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Nhà giáo (Nghị định 93), quy định việc nghỉ hưu ở độ tuổi cao hơn đối với nhà giáo làm việc trong lĩnh vực chuyên sâu đặc thù như sau:
Nhà giáo làm việc trong ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù thuộc lĩnh vực y tế, văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao, trường hợp không có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc không có trình độ tiến sĩ nhưng có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp với đặc thù của ngành, lĩnh vực có thể được hưởng chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn. Thời gian nghỉ hưu ở tuổi cao hơn đối với nhà giáo nhóm này không quá 5 tuổi.
Theo lãnh đạo và giảng viên cơ sở đào tạo nghệ thuật, quy định này phù hợp với thực tiễn, góp phần tháo gỡ khó khăn về nhân lực và tạo điều kiện để phát huy đội ngũ nhà giáo giàu kinh nghiệm trong các lĩnh vực đặc thù. TS Phạm Thị Hương - giảng viên chính, Khoa Điền kinh - Thể dục, Trường Đại học Sư phạm Thể dục thể thao Hà Nội, nhìn nhận đây là vấn đề sát sườn với giáo dục nghề nghiệp hiện nay.
Với 30 năm tuổi nghề, 20 năm trực tiếp đứng lớp giảng dạy và 10 năm làm công tác quản lý, TS Phạm Thị Hương cho rằng, Nghị định 93 không chỉ là văn bản hành chính, mà là “chiếc mỏ neo” quan trọng để giữ lại những giá trị cốt lõi của nghề. Từ góc nhìn của nhà sư phạm, bà nhận thấy những tác động tích cực mà chính sách này mang lại:
Thứ nhất, mô hình “cây cao bóng cả” - các giảng viên kỳ cựu đóng vai trò dẫn dắt (mentor) để giúp giảng viên trẻ vững vàng hơn về tay nghề. Việc bảo tồn “Bí quyết sống” của nghề tinh hoa không nằm ở sách vở. Với các ngành đặc thù như: Nghệ thuật, thủ công mỹ nghệ, kỹ thuật cao thì kỹ năng nằm ở “đôi bàn tay” và “nhạy cảm nghề nghiệp”.
Ngăn chặn sự đứt gãy tri thức chuyển giao êm thấm để tạo ra khoảng đệm thời gian cho thế hệ kế cận kịp trưởng thành trước khi các “tiền bối” chính thức rời bục giảng. Việc kéo dài thời gian công tác giúp những bậc thầy có thêm thời gian để hệ thống hóa, tư liệu hóa những kỹ thuật khó trước khi chuyển giao để nghỉ hưu.
Thứ hai, thu hẹp khoảng cách “thế hệ” cơ chế truyền thụ trực tiếp: Tạo điều kiện cho mô hình “cầm tay chỉ việc” diễn ra liên tục. Người trẻ không chỉ học kỹ thuật, mà còn học cả đạo đức và tác phong nghề nghiệp từ những cây đa, cây đề.
Thứ ba, giữ nhịp truyền thống hay “truyền lửa nghề”. Trong các ngành đặc thù, sự hiện diện của những người thầy giàu kinh nghiệm là điểm tựa tinh thần, giúp thế hệ trẻ tự tin hơn với lựa chọn của mình.
Thứ tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đào tạo mang tính thực chứng: Những bài học từ thực tế xương máu của các chuyên gia lâu năm có giá trị hơn mọi lý thuyết suông.
Thứ năm, tư vấn chiến lược: Những nhà giáo này đóng vai trò “cố vấn cao cấp” trong việc thẩm định chương trình đào tạo, đảm bảo nhà trường không xa rời thực tiễn doanh nghiệp.
Lượng hóa kinh nghiệm
Theo TS Hoàng Công Dụng - Trưởng phòng Phòng Quản lý đào tạo đại học và sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, hiện nhu cầu nhân lực cho các ngành đặc thù, nhất là các ngành văn hóa, nghệ thuật ngày càng cao. Do đó cần nâng cao số lượng và chất lượng đội ngũ giảng dạy.
Thực tế cho thấy, tổng số giảng viên cơ hữu trong các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật trên cả nước dao động khoảng 4.000 người. Trong khi tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ của hệ thống giáo dục đại học trên cả nước khoảng 30 - 32% thì lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật dao động từ 10 - 15%. Riêng Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đạt 18,6%.
TS Hoàng Công Dụng cho rằng, việc nâng cao tuổi nghỉ hưu cho đội ngũ nhà giáo chưa có chức danh giáo sư, phó giáo sư hay trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật là giải pháp tình thế, cấp bách nhằm đảm bảo tỷ lệ người dạy trên người học. Các ngành này yêu cầu về kỹ năng, thực hành cao. Do đó, nhiều giảng viên chưa có trình độ tiến sĩ nhưng cũng có bề dày kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng, đáp ứng tốt với việc đứng lớp giảng dạy các học phần đặc thù của chương trình đào tạo.
Nghị định 93 góp phần làm tăng cường đội ngũ chuyên gia, nghệ sĩ làm giảng viên cơ hữu cho nhà trường, giúp nhà trường chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch năm học, định biên, sắp xếp lớp học, thời khóa biểu… trong khi việc tuyển thêm giảng viên cơ hữu phù hợp với đặc thù ngành nghề đào tạo không hề dễ dàng bởi nhiều yếu tố như nguồn tuyển, chỉ tiêu biên chế…
Để chính sách phát huy tối đa hiệu quả trong thực tiễn, PGS.TS Trần Xuân Nhĩ – nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT, cho rằng kinh nghiệm và thành tựu nghề nghiệp cần được nhìn nhận là những tiêu chí quan trọng, song hành với bằng cấp. Theo đó, cần xây dựng hệ thống quy đổi, định lượng cụ thể các thành tích trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, làm cơ sở đối chiếu với các nhiệm vụ của giảng viên.
Giảng viên hiện nay đảm nhiệm ba nhóm nhiệm vụ chính gồm: Giảng dạy, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng. Việc lượng hóa rõ ràng sẽ góp phần tạo căn cứ minh bạch trong đánh giá giảng viên, xét thi đua, khen thưởng.
Cùng đó, để phát huy tối đa nguồn lực đội ngũ nhà giáo trong các lĩnh vực đặc thù, cần triển khai thêm các chính sách hỗ trợ phát triển nghề nghiệp. Cụ thể, cần nghiên cứu xây dựng các quỹ hỗ trợ tài năng trẻ; tổ chức đa dạng các sân chơi, cuộc thi nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài; đồng thời xem xét thành lập các quỹ hoặc trung tâm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ở cả cấp Trung ương và địa phương.
Ngoài ra, cần tạo cơ chế linh hoạt, thuận lợi để những cá nhân có năng lực chuyên môn cao nhưng còn hạn chế về điều kiện bằng cấp, chứng chỉ có thể tham gia vào hoạt động đào tạo, góp phần nâng cao chất lượng và tính thực tiễn của giáo dục trong lĩnh vực nghệ thuật.
TS Phạm Thị Hương cho rằng, điểm mấu chốt của chính sách trên giúp chuyển dịch từ việc “nghỉ hưu theo độ tuổi” sang “cống hiến theo năng lực”, đặc biệt có ý nghĩa với những ngành mà độ chín của nghề nghiệp thường đến muộn. Đó không đơn thuần giữ người lại làm việc, mà là “khai thác tối đa giá trị trí tuệ” ở giai đoạn chín muồi nhất của một đời nghề.
